MTL.05-01-26.06-SGCzerwiec 2026 · 14 kroków · ok. 31 min · 25 kryteriów z klucza
Rozwiązanie krok po kroku: Namiar na żeliwo EN-GJL-150
Odlewnia ma wytopić w piecu indukcyjnym żeliwo szare EN-GJL-150. Trzeba dobrać udziały materiałów wsadowych, którymi dysponuje zakład (surówka LN5221, złom stalowy A, złom żeliwny ZZ6), dobrać zgary pierwiastków, wypełnić kartę namiaru - policzyć skład chemiczny wsadu przed wytopem i po uwzględnieniu zgaru, porównać go z wymaganiami normy - a na koniec przygotować dla Działu Kontroli Jakości kartę kontrolną pomiaru twardości metodą Brinella.
Model „d”, czyli dokumentacja na papierze. Zdający wpisuje ręcznie do tabel wydrukowanych w arkuszu dobrane wartości, wyniki obliczeń, nazwy operacji i urządzeń oraz parametry procesu. W podglądzie tłem jest strona arkusza, wpisy zdającego są granatowe i odręczne, a pola wpisane w bieżącym kroku są podświetlone na żółto. Kroki idą za kolejnością tabel w arkuszu, a w obrębie tabeli - za kryteriami klucza.
Skąd brać odpowiedzi. Prawie wszystko jest w arkuszu: opis procesu, tabele z danymi (składy chemiczne, udziały, zgary, parametry) i wytyczne działu technologicznego. Obliczenia policzyłem w skrypcie i porównałem z kluczem oceniania CKE; zaokrąglam tak, jak każe arkusz. Wpisy słowne są sprawdzone z tekstem kryteriów klucza. Wzory chemiczne piszę z indeksami dolnymi (Cu₂S) - na egzaminie tak samo, odręcznie.
To jedno z możliwych rozwiązań: klucz ocenia wiersze sum, zgaru i przewidywanego składu w karcie namiaru, a wiersze z wkładem poszczególnych materiałów (2-4 części B) są tylko drogą do sumy - pokazuję je, bo bez nich łatwo się pomylić. Kilka wartości klucz przyjmuje w dwóch postaciach (np. 0,56 lub 0,556), ale arkusz każe zapisać je z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku i to też jest punktowane.
Jak liczą się punkty. Klucz ma 25 kryteriów w 4 rezultatach, każde za 1 punkt. Próg zdania części praktycznej to 75%, czyli 19 punktów - można stracić 6 kryteriów i nadal zdać. Najwięcej punktów (9) daje tabela 9 - karta namiaru.
Suwak i strzałki obok niego - albo ←→ na klawiaturze - przechodzą krok po kroku; wyjaśnienie, pliki i podgląd zmieniają się razem z krokiem.
Lista „Etap” przenosi od razu do wybranej części arkusza.
„Rozwiązuję samodzielnie” chowa rozwiązanie kroku - najpierw własna próba, potem odsłonięcie.
„Tryb prezentacji” pokazuje samo rozwiązanie, bez menu strony - na rzutnik.
Etap 1: Tabela 7. Udział % materiałów wsadowych
Kroki 1-2 · po tym etapie masz 4 z 25 kryteriów (pkt)
Krok 1: Maksymalne udziały materiałów wsadowych
Kryteria: , ,
R.1.1 udział % surówki LN5221, %: 40
R.1.2 udział % złomu stalowego A, %: 20
R.1.3 udział % złomu żeliwnego ZZ6, %: 40
ok. 3 min
Polecenie z arkusza
Dobierz na podstawie tabeli 3 maksymalne udziały procentowe poszczególnych materiałów i zapisz je w tabeli 7.
W tabeli 3 szukam wiersza EN-GJL-150 i biorę górną granicę przedziału dla materiałów, które zakład ma: surówka LN 30÷40 → 40, złom stalowy 10÷20 → 20, złom żeliwny 30÷40 → 40. Surówki przeróbczej zakład nie ma (nie ma jej w tabeli 2), więc jej udziału nie wpisuję.
Typowe błędy
Wzięcie środka przedziału (35, 15, 35) albo dolnej granicy - wytyczna mówi wprost o maksymalnych udziałach.
Dokument po tym kroku
Krok 2: Suma udziałów
Kryteria:
R.1.4 udział % materiałów wsadowych, %: 100
ok. 1 min
Polecenie z arkusza
W wierszu Razem dokonaj sumowania udziałów procentowych materiałów wsadowych.
Dodaję: 40 + 20 + 40 = 100 %. Maksymalne udziały akurat zamykają wsad w 100% - to dobra kontrola, że wiersz w tabeli 3 został odczytany poprawnie.
Dokument po tym kroku
Etap 2: Tabela 8. Zgar pierwiastków stopowych
Kroki 3-4 · po tym etapie masz 9 z 25 kryteriów (pkt)
Krok 3: Zgar węgla, krzemu i manganu
Kryteria: , ,
R.2.1 zgar C, %: 6,5
R.2.2 zgar Si, %: 3,5
R.2.3 zgar Mn, %: 12,5
ok. 2 min
Polecenie z arkusza
Przy wyznaczaniu składu chemicznego, należy uwzględnić zgary pierwiastków. Dobierz odpowiednie wartości z tabeli 4, przyjmując do obliczeń wartość środkową przedstawionych przedziałów. Wyniki zapisz w tabeli 8.
Wytop jest w piecu indukcyjnym, więc biorę środkową kolumnę tabeli 4, a z każdego przedziału jego środek: C (3 + 10) / 2 = 6,5, Si (2 + 5) / 2 = 3,5, Mn (10 + 15) / 2 = 12,5.
Typowe błędy
Odczyt z kolumny „Żeliwiak” (pierwszej) - zadanie dotyczy pieca indukcyjnego.
Dokument po tym kroku
Krok 4: Zgar fosforu i siarki
Kryteria: ,
R.2.4 zgar P, %: 0
R.2.5 zgar S, %: 10
ok. 1 min
Polecenie z arkusza
Przy wyznaczaniu składu chemicznego, należy uwzględnić zgary pierwiastków. Dobierz odpowiednie wartości z tabeli 4, przyjmując do obliczeń wartość środkową przedstawionych przedziałów. Wyniki zapisz w tabeli 8.
Tabela 4 nie podaje zgaru fosforu, więc przyjmuję 0 (tak samo klucz). Siarka w piecu indukcyjnym: przedział 0÷20, środek 10. Wzór 0,7Sw dotyczy tylko żeliwiaka.
Dokument po tym kroku
Etap 3: Tabela 9. Karta namiaru żeliwa EN-GJL-150
Kroki 5-10 · po tym etapie masz 18 z 25 kryteriów (pkt)
Krok 5: Część A: materiały, udziały i składy
ok. 3 min
Polecenie z arkusza
Wypełnij tabelę 9 Karta namiaru żeliwa EN-GJL-150: na podstawie dobranych materiałów wsadowych uzupełnij część A tabeli, wiersze od 2 do 5.
W wierszach 2-4 wpisuję trzy materiały z tabeli 7, ich udziały (z dokładnością do jedności, przypis **) i składy chemiczne z tabeli 2. Składy są oznaczone gwiazdką, więc piszę je z dwoma miejscami po przecinku: 4,00 zamiast 4. W wierszu 5 udział razem: 100. Klucz nie punktuje tych wierszy osobno, ale z nich liczy się cała część B.
Dokument po tym kroku
Krok 6: Część B: wkład każdego materiału
ok. 5 min
Polecenie z arkusza
Na podstawie udziału procentowego poszczególnych materiałów wsadowych (część A) oblicz procentową zawartość każdego pierwiastka w namiarze. Wyniki zapisz w części B tabeli, w wierszach od 2 do 4.
Wkład materiału = udział materiału × zawartość pierwiastka / 100. Na przykład węgiel z surówki: 40 · 4,00 / 100 = 1,60, mangan z surówki: 40 · 0,34 / 100 = 0,136 → 0,14, fosfor ze złomu stalowego: 20 · 0,03 / 100 = 0,006 → 0,01. Tak liczę wszystkie 15 komórek.
Typowe błędy
Mnożenie składu przez udział bez dzielenia przez 100 - wychodzą „zawartości” po kilkadziesiąt procent.
Dokument po tym kroku
Krok 7: Wiersz 5: skład namiaru
Kryteria: , , , ,
R.3.1 suma namiaru (wiersz 5 część B tabeli 9), %, C: 3,34
R.3.2 suma namiaru (wiersz 5 część B tabeli 9), %, Si: 1,62
R.3.3 suma namiaru (wiersz 5 część B tabeli 9), %, Mn: 0,56 lub 0,556
R.3.4 suma namiaru (wiersz 5 część B tabeli 9),%, P: 0,15
R.3.5 suma namiaru (wiersz 5 część B tabeli 9), %, S: 0,11 lub 0,112
ok. 3 min
Polecenie z arkusza
Oblicz sumę zawartości poszczególnych pierwiastków w namiarze. Wyniki zapisz w części B tabeli, w wierszu 5.
Sumuję kolumny wierszy 2-4: C 1,60 + 0,34 + 1,40 = 3,34, Si 0,88 + 0,06 + 0,68 = 1,62, Mn 0,136 + 0,10 + 0,32 = 0,556 → 0,56, P 0,08 + 0,006 + 0,064 = 0,15, S 0,012 + 0,02 + 0,08 = 0,112 → 0,11. Suma wkładów już zaokrąglonych daje te same liczby.
Dokument po tym kroku
Krok 8: Wiersz 6: zgar pierwiastków
Kryteria:
R.3.6 wyliczone wartości zgaru (wiersz 6 część B tabeli 9), % : C: 0,22 lub 0,2171 Si: 0,06 lub 0,0567 Mn: 0,07 lub 0,0695 P: 0 S: 0,01 lub 0,0112
ok. 3 min
Polecenie z arkusza
Na podstawie dobranego zgaru oblicz wartości straty poszczególnych pierwiastków. Wyniki obliczeń wpisz w części B tabeli, w wierszu 6.
Strata = zawartość w namiarze × zgar / 100, ze zgarem z tabeli 8: C 3,34 · 6,5% = 0,2171 → 0,22, Si 1,62 · 3,5% = 0,0567 → 0,06, Mn 0,556 · 12,5% = 0,0695 → 0,07, P · 0% = 0,00, S 0,112 · 10% = 0,0112 → 0,01.
Typowe błędy
Wpisanie samego zgaru procentowego (6,5; 3,5 ...) zamiast straty liczonej od zawartości pierwiastka.
Dokument po tym kroku
Krok 9: Wiersz 7: przewidywany skład żeliwa
Kryteria: ,
R.3.7 przewidywany skład chemiczny żeliwa (wiersz 7część B tabeli 9), %: C: 3,12 lub 3,1229 Si: 1,56 lub 1,5633 Mn: 0,49 lub 0,4865 P: 0,15 S: 0,1 lub 0,1008
R.3.9 we wskazanych znakiem * komórkach tabeli wartości są wpisane z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku
ok. 3 min
Polecenie z arkusza
Oblicz zawartości poszczególnych pierwiastków w namiarze po uwzględnieniu zgaru. Wyniki zapisz w części B tabeli, w wierszu 7.
Wiersz 5 minus wiersz 6: C 3,34 - 0,22 = 3,12, Si 1,62 - 0,06 = 1,56, Mn 0,556 - 0,0695 = 0,4865 → 0,49, P 0,15, S 0,112 - 0,0112 = 0,1008 → 0,10. Wszystkie wartości w komórkach z gwiazdką (części A i B) zapisuję z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku - za to klucz daje osobny punkt.
Typowe błędy
„0,1” zamiast „0,10” albo „4” zamiast „4,00” w części A - przepada punkt za dokładność zapisu.
Dokument po tym kroku
Krok 10: Wiersz 8: czy potrzebna korekta
Kryteria:
R.3.8 wymagana korekta składu: TAK
ok. 2 min
Polecenie z arkusza
Wartości uzyskane w wierszu 7 porównaj z wartościami z tabeli 1. Uzupełnij część A tabeli, wiersz 8: wpisz TAK jeśli wymagana jest korekta składu, wpisz NIE jeśli korekta składu nie jest konieczna.
Porównuję z wierszem EN-GJL-150 tabeli 1: C 3,12 mieści się w 3,1÷3,4, P i S są poniżej wartości maksymalnych, ale krzem 1,56 jest poniżej 1,8÷2,2, a mangan 0,49 poniżej 0,5÷0,8. Skład trzeba poprawić - wpisuję TAK.
Dokument po tym kroku
Etap 4: Tabela 10. Karta kontrolna
Kroki 11-14 · po tym etapie masz 25 z 25 kryteriów (pkt)
Krok 11: Dział i twardościomierz
Kryteria: , ,
R.4.1 Dział: Kontroli Jakości
R.4.2 Symbol: DHB-3000
R.4.3 Jednostka pomiarowa: HBW
ok. 2 min
Polecenie z arkusza
W celu wykonania pomiaru twardości żeliwa EN-GJL-150 opracuj wytyczne dla Działu Kontroli Jakości. Dział Kontroli Jakości dysponuje twardościomierzem o parametrach przedstawionych w tabeli 5. Na podstawie tabeli 6 dobierz współczynnik porównywalności K oraz wyznacz obciążenie pomiarowe F [kG] i średnicę wgłębnika D [mm]. Uzupełnij tabelę 10.
Kartę dostaje Dział Kontroli Jakości. Z tabeli 5 przepisuję symbol urządzenia DHB-3000. Jednostka to HBW - twardość Brinella mierzona kulką z węglika (tak oznacza ją norma ISO 6506 podana w tabeli 5; wiedza ogólna).
Dokument po tym kroku
Krok 12: Wgłębnik: kształt i średnica
Kryteria: ,
R.4.4 Wgłębnik - kształt: kulka lub kulkowy węglikowy
R.4.5 Wymiar wgłębnika [mm]: 5
ok. 1 min
Polecenie z arkusza
W celu wykonania pomiaru twardości żeliwa EN-GJL-150 opracuj wytyczne dla Działu Kontroli Jakości. Dział Kontroli Jakości dysponuje twardościomierzem o parametrach przedstawionych w tabeli 5. Na podstawie tabeli 6 dobierz współczynnik porównywalności K oraz wyznacz obciążenie pomiarowe F [kG] i średnicę wgłębnika D [mm]. Uzupełnij tabelę 10.
Twardościomierz ma wgłębniki kulkowe węglikowe, więc kształt to kulka. Średnicę wskazuje przypis pod tabelą 6: do żeliwa stosuje się kulki o średnicy 5 mm.
Typowe błędy
Wybór największej kulki 10 mm „bo najdokładniej” - przypis tabeli 6 narzuca 5 mm dla żeliwa.
Dokument po tym kroku
Krok 13: Współczynnik porównywalności K
Kryteria:
R.4.7 Współczynnik porównywalności K: 30
ok. 1 min
Polecenie z arkusza
W celu wykonania pomiaru twardości żeliwa EN-GJL-150 opracuj wytyczne dla Działu Kontroli Jakości. Dział Kontroli Jakości dysponuje twardościomierzem o parametrach przedstawionych w tabeli 5. Na podstawie tabeli 6 dobierz współczynnik porównywalności K oraz wyznacz obciążenie pomiarowe F [kG] i średnicę wgłębnika D [mm]. Uzupełnij tabelę 10.
Według tabeli 1 EN-GJL-150 ma twardość 159÷212 HB, czyli co najmniej 140 HBW. Dla żeliwa o twardości ≥ 140 tabela 6 podaje K = 30.
Typowe błędy
K = 10 - to wartość dla żeliwa miękkiego (poniżej 140 HBW).
Dokument po tym kroku
Krok 14: Obciążenie pomiarowe F
Kryteria:
R.4.6 Obciążenie pomiarowe F [kG]: 750
ok. 1 min
Polecenie z arkusza
W celu wykonania pomiaru twardości żeliwa EN-GJL-150 opracuj wytyczne dla Działu Kontroli Jakości. Dział Kontroli Jakości dysponuje twardościomierzem o parametrach przedstawionych w tabeli 5. Na podstawie tabeli 6 dobierz współczynnik porównywalności K oraz wyznacz obciążenie pomiarowe F [kG] i średnicę wgłębnika D [mm]. Uzupełnij tabelę 10.
Z definicji K = F / D², więc F = K · D² = 30 · 5² = 30 · 25 = 750 kG. Takie obciążenie jest na liście nastaw twardościomierza w tabeli 5, więc pomiar da się wykonać.
Dokument po tym kroku
Podgląd
Symulacja ekranu w przeglądarce - w Android Studio / Visual Studio wygląd może się nieco różnić.
To jedno z możliwych rozwiązań. Egzaminator ocenia spełnienie kryteriów z klucza odpowiedzi, a nie zgodność z tym rozwiązaniem - inna, poprawna droga też daje punkty.
Autor rozwiązania: Bartosz Bryniarski. Licencja CC BY-NC 4.0 - kopiowanie i przeróbki do celów niekomercyjnych, z podaniem autora i źródła (link do tej strony) (zasady wykorzystania). Treść arkusza i klucza oceniania pochodzi z CKE.