Wyniki egzaminu

Nowy egzamin

Informacje o egzaminie:

Zawód: Pszczelarz
Kwalifikacja: ROL.03 - Prowadzenie produkcji pszczelarskiej
Data rozpoczęcia: 8 czerwca 2026 16:01
Data zakończenia: 8 czerwca 2026 16:13

Egzamin zdany!

Wynik: 32/40 punktów (80,0%)

Wymagane minimum: 20 punktów (50%)

Nowe

Analiza przebiegu egzaminu- sprawdź jak rozwiązywałeś pytania

Przebieg egzaminu

Pochwal się swoim wynikiem!

Facebook

X.com

Szczegółowe wyniki:

Pytanie 1

Którą roślinę pożytkową przedstawiono na rysunku?

A. Szałwię lekarską.

B. Lawendę wąskolistną.

C. Wrzos zwyczajny.

D. Nawłoć kanadyjską.

Nawłoć kanadyjska to naprawdę bardzo wartościowa roślina pożytkowa i nie bez powodu zyskuje coraz większą popularność wśród pszczelarzy. Moim zdaniem, jej największą zaletą jest długi okres kwitnienia, bo zaczyna kwitnąć w drugiej połowie lata, kiedy inne pożytki już się kończą. Kwiaty nawłoci przyciągają mnóstwo pszczół, więc to taki ratunek na ubogie miesiące. W praktyce, miód nawłociowy wyróżnia się jasną barwą i specyficznym, lekko anyżkowym smakiem – to coś, co zdecydowanie warto poznać. W branży pszczelarskiej uznaje się, że uprawa nawłoci w pobliżu pasiek może znacząco podnieść wydajność rodzin pszczelich, a także poprawić jakość końcowego produktu, czyli miodu. Warto pamiętać, że nawłoć kanadyjska jest rośliną inwazyjną, ale jednocześnie idealnie nadaje się na mniej eksploatowane, trudniejsze gleby, gdzie inne gatunki sobie nie radzą. W mojej opinii, to roślina, której nie powinno zabraknąć w nowoczesnej gospodarce pasiecznej, bo jest zgodna z zasadami zrównoważonego rozwoju i zapewnia pożytek wtedy, gdy inne gatunki już nie kwitną. Dobrze jest też znać jej właściwości lecznicze – wyciągi z nawłoci są wykorzystywane w ziołolecznictwie, głównie na drogi moczowe. Takie praktyczne wykorzystanie rośliny pożytkowej to już branżowy standard.

Pytanie 2

Przewóz pasieki wędrownej należy zorganizować tak, aby na miejsce pożytku dojechać

A. do południa.

B. o zachodzie słońca.

C. o wschodzie słońca.

D. po południu.

Organizowanie przewozu pasieki wędrownej tak, by dotrzeć na miejsce pożytku o wschodzie słońca, ma konkretne techniczne uzasadnienie. O tej porze dnia pszczoły są jeszcze mało aktywne – temperatura powietrza jest niższa, światło dopiero się pojawia i rodziny pszczele są skupione w ulach. Z mojego doświadczenia wynika, że minimalizuje to ryzyko ucieczek, rozdrażnienia pszczół oraz strat wśród robotnic. Standardy branżowe jasno wskazują, że najlepsze warunki do transportu i rozładunku pasiek to właśnie wczesny poranek. Dzięki temu pszczoły po wypuszczeniu mają cały dzień na rozeznanie się w nowym miejscu i szybkie rozpoczęcie oblotu zapoznawczego. Unika się też przykrych niespodzianek, takich jak przegrzanie rodzin w zamkniętych ulach – szczególnie w miesiącach letnich, kiedy upały mogą być naprawdę dokuczliwe. Transport o wschodzie słońca to także mniej stresu dla pszczół i pszczelarza. W praktyce często pszczelarze organizują transport wieczorem, ale profesjonalne podejście to rozładunek właśnie o wschodzie – wtedy wszystko idzie sprawniej i bezpieczniej. Moim zdaniem to rozwiązanie jest po prostu najbardziej praktyczne i zgodne z naturą pszczół. Warto o tym pamiętać planując przewóz, bo komfort i bezpieczeństwo rodzin pszczelich przekładają się bezpośrednio na ich wydajność i zdrowotność.

Pytanie 3

Która z wymienionych cech pszczół jest ich podstawową cechą użytkową?

A. Miodność.

B. Zachowanie się na plastrze.

C. Czerwienie matki.

D. Sklepianie miodu na sucho lub mokro.

Miodność to absolutna podstawa, jeśli chodzi o użytkowe cechy pszczół. W branży pszczelarskiej najczęściej to właśnie ilość i jakość zebrań miodowych decyduje, czy dana rodzina pszczela jest wartościowa pod względem produkcyjnym. Oczywiście, są inne istotne cechy jak łagodność czy odporność na choroby, ale prawda jest taka, że pszczelarze na całym świecie, planując sezon i wybierając linie do reprodukcji, zawsze najpierw patrzą na wydajność miodową. Praktycznie: rodzina o wysokiej miodności pozwala efektywniej wykorzystać zarówno czas pszczelarza, jak i zasoby pasieki, bo z tej samej liczby uli uzyskuje się więcej produktu finalnego. W dobrych praktykach zaleca się prowadzenie notatek miodowości – ile kg miodu dana rodzina daje w sezonie, plus ocena czy robi to systematycznie, czy zależy od warunków. Moim zdaniem, patrząc na realia rynku i wymagania konsumentów, to właśnie miodność powinna być kluczowym kryterium oceny każdej linii pszczół użytkowych. Często nawet w rozmowach branżowych mówi się, że inne cechy są ważne, ale jeśli rodzina nie przynosi miodu, to reszta trochę traci sens. Dodatkowo, hodowcy selekcyjnie dobierają matki, które przekazują potomstwu właśnie tę cechę – co potwierdza jej branżowe znaczenie.

Pytanie 4

Podczas postępowania po stwierdzeniu wystąpienia choroby zakaźnej zwierząt w gospodarstwie, należy się stosować do poleceń

A. najbliższego lekarza weterynarii.

B. powiatowego lekarza weterynarii.

C. inspekcji sanitarnej.

D. wójta.

To właśnie powiatowy lekarz weterynarii ma decydujący głos w sytuacji, gdy w gospodarstwie stwierdzi się chorobę zakaźną zwierząt. Wynika to wprost z obowiązujących przepisów prawa, na przykład z ustawy o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt. To on wydaje wiążące decyzje i polecenia, których trzeba się bezwzględnie trzymać, bo mają one na celu zahamowanie rozprzestrzeniania się choroby. Praktyka pokazuje, że powiatowy lekarz weterynarii ma nie tylko wiedzę, ale też konkretne narzędzia – może zarządzić np. kwarantannę, nakazać dezynfekcję, określić zakres uboju prewencyjnego czy ustalić ograniczenia w przemieszczaniu się zwierząt. Z mojego doświadczenia wynika, że szybka i pełna współpraca z powiatowym lekarzem weterynarii pozwala znacznie szybciej opanować zagrożenie i ograniczyć straty w stadzie. W praktyce to właśnie ten organ jest w terenie kluczowy – zna lokalne warunki i realia, a przy tym działa w oparciu o procedury Ministerstwa Rolnictwa i Głównego Lekarza Weterynarii. To nie przypadek, że w każdym powiecie jest taki lekarz – to gwarant sprawności i skuteczności działań. Niezależnie od presji czy emocji, to właśnie jego poleceń należy słuchać – i najlepiej od razu, bez zbędnego zwlekania. Takie są po prostu dobre praktyki zarówno w hodowli, jak i w zarządzaniu sytuacjami kryzysowymi w rolnictwie.

Pytanie 5

Który zabieg wykonuje się w celu rozgarnięcia kretowisk oraz wyrównania powierzchni łąk i pastwisk?

A. Wykaszanie.

B. Bronowanie.

C. Wałowanie.

D. Włókowanie.

Włókowanie to taki zabieg, który naprawdę robi robotę, jeśli chodzi o rozgarnianie kretowisk i wyrównywanie powierzchni łąk czy pastwisk. Narzędzie, które się do tego używa, to włóka – najczęściej taka cięższa, zbudowana z metalowej ramy i siatki. Jak się przejedzie po łące włóką, to kretowiska są rozbijane, ziemia się równomiernie rozprowadza, a cała powierzchnia staje się gładka. To nie tylko poprawia estetykę, ale ma duży wpływ na zdrowie runi i wygodę późniejszych prac, np. koszenia czy zbioru siana. No i krowy czy konie rzadziej się potykają. Włókowanie najlepiej robić wiosną, zanim trawa ruszy z kopyta, bo wtedy łatwiej wszystko wyrównać i przywrócić pierwotny poziom gruntu po zimowych uszkodzeniach. Przy okazji włókowanie pomaga też rozsiać resztki roślin czy obornik po powierzchni, przez co składniki pokarmowe są lepiej dostępne dla roślin. Z mojego doświadczenia wynika, że bez włókowania trudno utrzymać łąkę w dobrej kondycji na dłuższą metę. W literaturze branżowej włókowanie uznaje się za jeden z podstawowych zabiegów pielęgnacyjnych na użytkach zielonych, szczególnie tam, gdzie występuje dużo kretowisk. To taki fundament dobrej praktyki rolniczej, więc na serio warto wiedzieć, kiedy i po co się to robi.

Pytanie 6

Którego produktu pszczelego dotyczy zamieszczony obok opis?

Wykorzystywany jest do uszczelniania gniazda i dezynfekcji komórek plastra po wygryzieniu się z tych komórek pszczół. Wykazuje silne działanie antybakteryjne, regeneracyjne, immunologiczne i znieczulające. Znajduje zastosowanie w przemyśle chemicznym do wyrobu politur, lakierów i past.

A. Pyłku.

B. Pierzgi.

C. Propolisu.

D. Wosku.

Opis w pytaniu dotyczy propolisu, czyli kitu pszczelego. To bardzo charakterystyczny produkt pszczeli, o którym mówi się, że jest jednym z najcenniejszych surowców w ulu. Propolis służy pszczołom głównie do uszczelniania gniazda – zabezpieczają nim wszelkie szczeliny, przez które mogłoby dostać się zimno, wilgoć albo chorobotwórcze mikroorganizmy. Co ciekawe, pszczoły pokrywają propolisem także komórki plastra po wygryzieniu się młodych pszczół, żeby zdezynfekować powierzchnię i przygotować ją do kolejnego cyklu wychowu. Właściwości antybakteryjne i regeneracyjne propolisu są świetnie udokumentowane – stosuje się go w medycynie naturalnej, chociażby do gojenia ran czy wzmacniania odporności. No i jeszcze jedno – propolis znalazł zastosowanie w przemyśle chemicznym, głównie do produkcji wysokogatunkowych politur, lakierów czy specjalistycznych past, bo nadaje im trwałość i unikatowy zapach. W dobrych pasiekach zawsze zwraca się uwagę na zdrowie rodzin pszczelich, a regularne usuwanie nadmiaru propolisu to typowa praktyka, dzięki której utrzymuje się prawidłową wentylację w ulu. Moim zdaniem warto się zainteresować właściwościami propolisu, bo coraz częściej wykorzystuje się go nie tylko w aptekarstwie, ale i kosmetyce.

Pytanie 7

Jaka jest obsada zwierząt w opisanym gospodarstwie?

W gospodarstwie o powierzchni 15 ha prowadzona jest hodowla bydła o następującej strukturze stada w dużych jednostkach przeliczeniowych (DJP):
   − 10 DJP krów,
   − 1,0 DJP cieląt w wieku 0 – 6 m-cy,
   − 1,5 DJP jałówek i byczków 6 – 12 m-cy,
   − 4,0 DJP jałówek i byczków w wieku 12 – 24 m-cy.

A. 1,10 DJP/ha

B. 1,03 DJP/ha

C. 0,67 DJP/ha

D. 0,93 DJP/ha

To jest właśnie prawidłowy sposób liczenia obsady zwierząt, czyli tzw. obsady DJP na hektar. Bierze się pod uwagę sumę jednostek przeliczeniowych wszystkich zwierząt w gospodarstwie – w tym przypadku mamy 10 DJP krów, 1 DJP cieląt, 1,5 DJP jałówek i byczków 6–12 m-cy oraz 4 DJP jałówek i byczków 12–24 m-cy. Razem daje to 16,5 DJP. Następnie dzielisz tę liczbę przez powierzchnię gospodarstwa, czyli przez 15 ha. Wynik to 16,5 DJP / 15 ha = 1,10 DJP/ha. Takie obliczanie obsady jest zgodne z wytycznymi Unii Europejskiej oraz krajowymi przepisami dotyczącymi produkcji zwierzęcej i ochrony środowiska. W praktyce taka obsada wskazuje na dość intensywną produkcję, ale nadal mieszczącą się w granicach rozsądku, jeżeli chodzi o gospodarstwa utrzymujące bydło. Warto wiedzieć, że przekroczenie progu 1,5–2 DJP/ha bywa już ryzykowne, bo rośnie presja na pastwiska i środowisko (np. większa emisja azotu). Dlatego właśnie w różnych programach rolno-środowiskowych często ustala się limity obsady na poziomie 1–1,5 DJP/ha. Moim zdaniem, dobrze jest od razu umieć szybko liczyć takie wskaźniki, bo to pomaga nie tylko przy wypełnianiu wniosków, ale i przy planowaniu rozwoju stada czy zakupu pasz. Fajne jest też to, że łatwo tę wiedzę przenieść na inne gatunki zwierząt – po prostu większość obliczeń działa podobnie, tylko jednostki przeliczeniowe się zmieniają.

Pytanie 8

Który produkt wytwarzany jest w gruczole gardzielowym pszczoły?

A. Wosk.

B. Pierzga.

C. Mleczko.

D. Kit.

Mleczko pszczele to substancja, którą faktycznie wytwarzają gruczoły gardzielowe młodych robotnic – to taki pszczeli superfood, nie żartuję. Z punktu widzenia techniki pszczelarskiej mleczko jest niesamowicie ważne, bo właśnie nim karmiona jest larwa, która ma zostać królową. To ciekawe, ale skład mleczka pszczelego jest zupełnie inny niż np. pierzgi czy miodu – zawiera dużo białka, tłuszczów, witamin i mikroelementów. Gruczoły gardzielowe są aktywne szczególnie, kiedy robotnice są młode, bo potem przechodzą w inne funkcje, np. wydzielanie enzymów do miodu. W praktyce, jeśli ktoś prowadzi pasiekę nastawioną na pozyskiwanie mleczka, musi bardzo dobrze znać cykl rozwojowy i zachowanie pszczół, bo prawidłowe pobieranie mleczka to wyższa szkoła jazdy. W branży często mówi się, że mleczko pszczele to produkt premium, wykorzystywany w farmacji i kosmetyce (np. kremy do twarzy, suplementy diety). Moim zdaniem, znajomość tego, co i gdzie powstaje w organizmie pszczoły, jest kluczowa nie tylko dla efektywnej pracy w pasiece, ale też dla świadomości konsumenckiej – bo potem łatwiej odróżnić prawdziwe produkty od podróbek. Często ludzie mylą mleczko z miodem czy woskiem, a przecież to zupełnie różne rzeczy – zarówno składem, jak i funkcją w ulu. Warto zapamiętać, że tylko mleczko produkowane jest w gruczołach gardzielowych, reszta produktów pochodzi z innych części ciała lub jest efektem przetwarzania pokarmów przez pszczoły.

Pytanie 9

Jaka jest dzienna dawka owsa dla konia?

A. 10-12 kg

B. 13-15 kg

C. 7-9 kg

D. 4-6 kg

Często można się spotkać z przekonaniem, że koń potrzebuje znacznie większych ilości owsa na dobę – nawet sięgających 9, 12 czy 15 kg. Takie podejście bierze się często z błędnego założenia, że im więcej paszy treściwej, tym lepiej koń będzie pracował albo szybciej przybierze na masie. Tymczasem nadmiar owsa w diecie może wywołać poważne konsekwencje zdrowotne: od zaburzeń metabolicznych, przez kolki, aż po ochwat, który bywa tragiczny w skutkach dla zwierzęcia. Zbyt duża ilość owsa prowadzi też do nadmiernej pobudliwości koni – zamiast poprawy wydajności osiągamy odwrotny efekt, zwierzęta stają się nerwowe i mniej chętne do współpracy. Co ciekawe, wiele osób myli też dawki z ilością siana – tego rzeczywiście koń zjada znacznie więcej, nawet 10–12 kg w ciągu dnia, ale to pasza objętościowa, a nie treściwa. W praktyce, specjaliści i instruktorzy żywienia koni oraz organizacje branżowe, jak Polski Związek Hodowców Koni, wyraźnie wskazują, że standardowa dawka owsa powinna mieścić się w przedziale 4–6 kg dla dorosłego konia. Tylko w wyjątkowych przypadkach, np. u koni sportowych o bardzo intensywnym treningu, można rozważyć niewielkie zwiększenie dawki, ale nigdy nie przekracza się 7–8 kg bez uzasadnionych wskazań. Wybierając odpowiedź sugerującą większe ilości, łatwo ulec złudzeniu, że koń potrzebuje dużo energii z owsa, zapominając że większość zapotrzebowania energetycznego zaspokaja pasza objętościowa (siano, sianokiszonka), a owies jest tylko dodatkiem. Moim zdaniem takie błędy to wynik nieznajomości podstaw żywienia koni oraz mylenia pojęć i zaleceń dotyczących pasz treściwych i objętościowych. Warto więc zawsze odnosić się do sprawdzonych źródeł i praktycznych doświadczeń hodowców, którzy wiedzą, że co za dużo, to niezdrowo.

Pytanie 10

Który z wymienionych chwastów pól uprawnych ma największą wartość pożytkową?

A. Rzodkiew świrzepa.

B. Gorczyca polna.

C. Wyka ptasia.

D. Chaber bławatek.

Wybierając między różnymi chwastami pól uprawnych, łatwo się pomylić, bo większość z nich wydaje się mało pożyteczna z punktu widzenia rolnika. Jednak nie wszystkie rośliny określane jako chwasty mają taką samą wartość dla zapylaczy. Gorczyca polna często bywa mylona z gorczycą białą, która rzeczywiście jest dobrym pożytkiem, ale polna właściwie nie odgrywa większej roli dla pszczół. Wyka ptasia co prawda należy do rodziny bobowatych, ale jej kwiaty nie są aż tak atrakcyjne dla owadów jak u innych wyk czy koniczyn, a produkcja nektaru jest raczej znikoma – w praktyce pszczelarze nie traktują jej jako rośliny pożytkowej. Rzodkiew świrzepa też wydaje się ciekawa, bo kwitnie długo i w dużych skupiskach, ale jej kwiaty nie oferują zapylaczom takiej ilości nektaru, żeby realnie wpłynąć na produkcję miodu. Według zaleceń branżowych, np. Polskiego Związku Pszczelarskiego, pożytki polowe powinny być oceniane nie tylko pod kątem obecności kwiatów, ale też ich atrakcyjności dla owadów, czasu i długości kwitnienia oraz ilości wydzielanego nektaru. Częstym błędem jest patrzenie na wartość pożytkową przez pryzmat samej obecności rośliny na polu, bez uwzględnienia faktycznych potrzeb pszczół i innych zapylaczy. W środowisku rolniczym dość często spotykam się z mylnym przekonaniem, że każda roślina kwitnąca może być wartościowa dla pszczół, co niestety nie jest prawdą. Chaber bławatek zdecydowanie wyróżnia się wśród wymienionych chwastów, bo oferuje realne wsparcie dla populacji pszczoły miodnej, zwłaszcza w okresie, gdy inne pożytki już zanikają. To pokazuje, że dokładna znajomość biologii roślin i potrzeb owadów zapylających jest niezbędna, zwłaszcza jeśli chce się efektywnie łączyć rolnictwo z troską o środowisko czy prowadzeniem pasieki.

Pytanie 11

Jakie urządzenie przedstawiono na rysunku?

A. Chwytak do bel.

B. Wycinak kiszonki.

C. Kopaczka elewatorowa.

D. Szarpak kiszonki.

Wycinak kiszonki to urządzenie, które w praktyce rolniczej jest wręcz nieocenione, zwłaszcza przy codziennym wybieraniu kiszonki z silosu. Konstrukcja ze specjalnym, zębatym ostrzem na górnej krawędzi oraz masywną, ruchomą szczęką pozwala na precyzyjne odcinanie bloków kiszonki bez nadmiernego rozluźniania pryzmy, co pomaga ograniczać dostęp powietrza. To ogromnie ważne, bo prawidłowe wycinanie chroni kiszonkę przed wtórną fermentacją i psuciem. Moim zdaniem, wycinak znacznie poprawia komfort oraz wydajność pracy – szczególnie w gospodarstwach nastawionych na produkcję mleka, gdzie codzienne podawanie świeżej, niezepsutej kiszonki jest kluczowe dla zdrowia stada. Z mojego doświadczenia wynika, że w porównaniu do innych urządzeń, wycinak nie tylko przyspiesza pracę, ale też pozwala zachować lepszą jakość paszy. Warto też pamiętać, że stosowanie wycinaka wpisuje się w dobre praktyki branżowe – zaleca się korzystanie z narzędzi minimalizujących rozluźnianie i napowietrzanie kiszonki, co jest szeroko opisywane w literaturze rolniczej. W praktyce to urządzenie z powodzeniem współpracuje z ładowarkami i ciągnikami wyposażonymi w odpowiedni osprzęt hydrauliczny. Jeśli komuś zależy na wydajności i jakości – naprawdę nie ma lepszego rozwiązania niż dobrze dobrany wycinak kiszonki.

Pytanie 12

Którego typu dojarni dotyczy opis?

Dojarnie te stosowane są w gospodarstwach z małą obsadą bydła mlecznego. W zależności od potrzeb są wyposażone w 6÷24 stanowisk udojowych rozmieszczonych pod kątem 40°÷45° wzdłuż korytarza technicznego. Dojarnie tego typu w ciągu godziny mogą wydoić od 20 do 80 krów.

A. Paralell.

B. Tandem.

C. Karuzelowej.

D. Rybia ość.

Wiele osób myli te typy dojarni, bo rzeczywiście wszystkie mają pewien wspólny cel: usprawnić proces doju i poprawić komfort zarówno krów, jak i operatora. Jednak różnice konstrukcyjne są bardzo wyraźne, a ich zrozumienie to podstawa pracy w tej branży. Dojarnia paralell, choć popularna w dużych, nowoczesnych oborach, ustawia krowy prostopadle do korytarza, a dostęp do wymion jest od tyłu, co zupełnie nie pasuje do opisu z kątem ustawienia stanowisk 40–45°. W praktyce paralell osiąga dużą wydajność przy bardzo licznych stadach, ale nie jest optymalna dla małych gospodarstw z ograniczoną liczbą krów. Z kolei tandem charakteryzuje się ustawieniem stanowisk równolegle do korytarza, a krowy ustawione są jedna za drugą, co umożliwia indywidualny dostęp do każdej sztuki – to wydłuża korytarz, ale zwiększa kontrolę nad dojem pojedynczych krów. Ten typ stosuje się raczej tam, gdzie szczególnie ważne są indywidualne potrzeby zwierząt, a nie wydajność na godzinę. Wreszcie dojarnia karuzelowa (rotacyjna), to rozwiązanie zarezerwowane dla dużych gospodarstw – stanowiska ustawione są na ruchomym, okrągłym podeście, a krowy „kręcą się” podczas doju. To droga inwestycja, która pozwala wydoić setki krów w bardzo krótkim czasie, ale zupełnie nie odpowiada opisanym parametrom wydajności ani liczbie stanowisk. Najczęstszy błąd w rozumowaniu to utożsamianie liczby stanowisk z wydajnością, bez brania pod uwagę sposobu ustawienia krów i organizacji doju. Opisane w pytaniu kąty i wydajność dotyczą dokładnie „rybiej ości”. Wybranie innego typu wynika zwykle z nieznajomości kluczowych cech konstrukcyjnych tych systemów. W praktyce znajomość tych różnic wpływa na decyzje inwestycyjne i późniejsze usprawnienia pracy gospodarstwa.

Pytanie 13

Chorobą występującą u bydła i owiec objawiającą się wysoką temperaturą, brakiem apetytu oraz powstaniem charakterystycznych obrzęków na klatce piersiowej, ramionach i szyi, jest

A. szelestnica.

B. gruźlica.

C. pryszczyca.

D. wścieklizna.

Szelestnica to choroba zakaźna, która rzeczywiście dotyka głównie bydło i owce. Objawia się wysoką gorączką, brakiem apetytu, a najbardziej charakterystyczne są obrzęki okolicy klatki piersiowej, ramion oraz szyi – można je nawet wyczuć po dotyku, co w praktyce ułatwia rozpoznanie u zwierząt na pastwisku. Szelestnica jest wywoływana przez bakterie Bacillus anthracis, które są bardzo groźne zarówno dla zwierząt, jak i ludzi (tu mówimy o wągliku). Chorobę tę należy natychmiast zgłaszać i izolować chore zwierzęta, bo jej przebieg jest bardzo gwałtowny i szybko prowadzi do śmierci, zwłaszcza jeśli nie zostaną podjęte szybkie działania weterynaryjne – stąd w większości gospodarstw praktykuje się regularny monitoring zdrowia stada oraz unikanie wypasu na terenach, gdzie uprzednio odnotowano przypadki tej choroby. Uważam, że warto znać te objawy także przy pracy w terenie, bo wtedy można szybko zareagować i ograniczyć rozprzestrzenianie się zarazka. Przypominam, że zgodnie z dobrymi praktykami, nigdy nie wolno otwierać zwłok zwierząt padłych na szelestnicę, bo może dojść do skażenia środowiska. Taka wiedza przydaje się nie tylko w technikum, ale realnie w pracy – bo szybka identyfikacja objawów ratuje stada i ogranicza ryzyko dla ludzi.

Pytanie 14

Brunatne pasożyty widoczne na larwach i poczwarkach pszczół oraz na odwłoku i tułowiu dorosłych osobników są objawem

A. amebiozy.

B. nosemozy.

C. warrozy.

D. kiślicy.

Warroza to jedna z najgroźniejszych chorób pszczół, która w praktyce pszczelarskiej występuje niemal wszędzie. Jej przyczyną jest pasożyt Varroa destructor – roztocz, który żeruje na larwach, poczwarkach oraz dorosłych pszczołach. To właśnie te brunatne pasożyty, widoczne gołym okiem na odwłoku i tułowiu, są charakterystycznym objawem warrozy. Co ciekawe, samice Varroa chowają się w komórkach z czerwiem zamkniętym, gdzie rozmnażają się na larwach i poczwarkach. Z mojego doświadczenia wynika, że regularna kontrola ramek – najlepiej wczesną wiosną i po ostatnim miodobraniu – pozwala na szybkie wykrycie problemu. Warto pamiętać, że same pasożyty nie tylko osłabiają pszczoły przez wysysanie hemolimfy, ale także przenoszą różne wirusy, które mogą dodatkowo pogarszać stan rodziny pszczelej. W praktyce zawodowej korzysta się z różnych metod zwalczania warrozy: od leczenia kwasem szczawiowym czy mrówkowym, przez stosowanie leków na receptę typu amitraz, aż po metody biotechniczne (wycinanie czerwiu trutowego). Najważniejsze, moim zdaniem, to systematyczna profilaktyka i nielekceważenie pojedynczych osobników Varroa w ulu, bo ich liczebność rośnie geometrycznie. W branżowych wytycznych, Polskie Stowarzyszenie Pszczelarzy mocno podkreśla konieczność monitoringu populacji roztoczy i reagowania jeszcze zanim pojawią się objawy widoczne gołym okiem – wtedy ochrona rodzin jest znacznie skuteczniejsza.

Pytanie 15

Podczas pierwszego przeglądu wiosennego pszczelarz stwierdził w gnieździe rodziny pszczelej za małą ilość pokarmu węglowodanowego. Czym powinien uzupełnić brakujący pokarm?

A. Cukrem pudrem.

B. Ciastem miodowo-cukrowym.

C. Nektarem.

D. Syropem cukrowym.

Wielu początkujących pszczelarzy, a nawet niektórzy praktycy z dłuższym stażem, potrafią mieć wątpliwości, czym właściwie uzupełnić braki węglowodanowe w rodzinie pszczelej na przedwiośniu. Rozważając różne alternatywy, łatwo wpaść w pułapkę myślenia, że syrop cukrowy jest najprostszym i uniwersalnym rozwiązaniem. Jednak w praktyce podanie syropu cukrowego na wczesną wiosnę jest ryzykowne – pszczoły przy niskich temperaturach mają ograniczoną zdolność pobierania płynnych pokarmów, a nadmiar wilgoci w gnieździe może prowadzić do rozwoju pleśni, schładzania rodziny i różnych chorób. Cukier puder z kolei jest praktycznie bezużyteczny w tej sytuacji – pszczoły nie potrafią efektywnie go pobierać w czystej postaci, a poza tym może prowadzić do problemów z zatykaniem aparatów gębowych, co czasem kończy się nawet śmiercią robotnic. Pomysł z nektarem, chociaż teoretycznie najbardziej naturalny, jest nierealny do wdrożenia, bo skąd wziąć nektar w marcu czy kwietniu, zanim ruszy porządny pożytek? Do tego przechowywanie i podawanie nektaru byłoby zupełnie niepraktyczne i niehigieniczne. Największy błąd wynika zazwyczaj z mylenia sezonowych potrzeb pszczół i nieumiejętnego przeniesienia praktyk letnich na okres wczesnowiosenny. Branżowe standardy jasno określają, że wiosną, gdy zimno i wilgoć zagrażają rodzinie, należy stosować ciasto – najlepiej miodowo-cukrowe, które jest bezpieczne, nie podnosi wilgotności i wspiera rozwój rodziny. Zdecydowanie warto zawsze dobrze przemyśleć dobór pokarmu, bo od tych decyzji zależy siła i zdrowie pszczół przez cały sezon.

Pytanie 16

Zapach stęchlizny siana w stodole świadczy o tym, że

A. było ono niedostatecznie wysuszone przed zwiezieniem.

B. było ono poddane dłuższemu działaniu promieni słonecznych.

C. zostało ono zaatakowane przez szkodniki.

D. jest ono wyługowane przez deszcz.

Zapach stęchlizny siana w stodole to dość charakterystyczny sygnał, który każdy doświadczony rolnik rozpozna niemal od razu. Wynika on głównie z tego, że siano przed zwiezieniem nie zostało odpowiednio wysuszone. Jeśli w sianie pozostaje za dużo wilgoci, zaczynają w nim zachodzić procesy fermentacyjne i gnilne, prowadzące do rozwoju pleśni oraz bakterii beztlenowych. To właśnie one wytwarzają związki o nieprzyjemnym, stęchłym zapachu. W praktyce – jeśli siano jest zbyt wilgotne, temperatura wewnątrz pryzmy potrafi miejscami wzrosnąć nawet powyżej 50°C, a to już niebezpieczna sytuacja, bo może prowadzić do samozapłonu. Standardowo, zgodnie z dobrą praktyką rolniczą, siano powinno być zbierane przy zawartości wilgoci nie większej niż 15-17%. Rolnicy często stosują prosty test: łamią źdźbło i jeśli jest chrupkie, to znak, że jest wystarczająco suche. Moim zdaniem nie warto ryzykować – nawet jeśli pogoda się zmienia, lepiej poczekać dzień dłużej niż narazić zwierzęta na karmienie spleśniałym sianem. Staranne suszenie to podstawa nie tylko dobrej jakości paszy, ale i bezpieczeństwa całego gospodarstwa. Warto o tym pamiętać zwłaszcza w okresach deszczowych, kiedy każdy rolnik walczy z czasem, żeby zebrać siano przed deszczem.

Pytanie 17

Pszczoła kaukaska zaliczana jest do grupy pszczół

A. orientalnych.

B. ciemnych z północnej Afryki.

C. ciemnych z północnej Europy.

D. bałkanów.

Pszczoła kaukaska, czyli Apis mellifera caucasica, rzeczywiście należy do grupy pszczół orientalnych. To jest taka ciekawa sprawa, bo ten podgatunek występuje naturalnie głównie w rejonie Kaukazu, a więc na pograniczu Europy i Azji, co właśnie uzasadnia tę klasyfikację. Pszczoły orientalne są generalnie przystosowane do specyficznych warunków klimatycznych i roślinnych południowo-wschodniej Europy i zachodniej Azji. Moim zdaniem bardzo istotną cechą pszczół kaukaskich jest ich wyjątkowo długi języczek – to pozwala im zbierać nektar nawet z głębokich kwiatów, których inne rasy nie są w stanie wykorzystać. W praktyce pszczelarze doceniają tę rasę właśnie ze względu na jej łagodność oraz zdolność do pracy nawet przy chłodnej czy wilgotnej pogodzie. Często stosuje się je w warunkach, gdzie inne pszczoły zawodzą, np. wysoko w górach czy na terenach bogatych w rośliny o długiej koronie kwiatowej. Dobre praktyki branżowe zalecają wykorzystanie pszczół kaukaskich zwłaszcza tam, gdzie istotna jest wysoka wydajność przy stosunkowo trudnych warunkach. Co ciekawe, w polskich pasiekach coraz rzadziej spotyka się pszczołę kaukaską, bo wymaga ona specyficznego prowadzenia rodziny i jest mniej odporna na niektóre choroby lokalnie występujące – ale mimo wszystko jej cechy użytkowe są szeroko opisywane w podręcznikach branżowych. Warto o tym pamiętać, dobierając rasę pszczół do określonego regionu, bo nie każda rasa sprawdzi się wszędzie.

Pytanie 18

Jaką minimalną ilość pszczół powinna liczyć rodzina pszczela na początku maja, aby można było uznać ją za silną?

A. Ok. 80 tys.

B. Ok. 40 tys.

C. Ok. 20 tys.

D. Ok. 10 tys.

Rodzina pszczela uznawana za silną na początku maja powinna liczyć około 40 tysięcy osobników. Taki stan liczebny gwarantuje, że pszczoły będą w stanie w pełni wykorzystać pożytek wiosenny, czyli wtedy, kiedy najwięcej kwiatów zaczyna kwitnąć. Z moich obserwacji wynika, że mocne rodziny nie tylko szybciej zbierają nektar, ale też lepiej się bronią przed chorobami i rabunkiem ze strony innych pszczół. W praktyce, pszczelarze, którzy przygotowują rodziny do głównego pożytku rzepakowego czy akacjowego, dbają, aby matka zaczęła intensywnie czerwić już wczesną wiosną – tylko wtedy możliwe jest osiągnięcie stanu 40 tysięcy pszczół na początku maja. Standardy branżowe, np. zalecenia Instytutu Ogrodnictwa – Zakład Pszczelnictwa w Puławach, jasno podkreślają, że dopiero taka liczebność daje realne szanse na wysokie zbiory miodu oraz efektywną produkcję pyłku i propolisu. Ważne jest też, że silna rodzina szybciej się regeneruje po zimie i skuteczniej wykorzystuje wczesnowiosenne pożytki. Moim zdaniem warto zwracać uwagę nie tylko na liczby, ale też na kondycję matki i układ plastrów, ale liczba 40 tysięcy pszczół to absolutne minimum, jeśli chcemy osiągać wysokie wyniki w praktycznej gospodarce pasiecznej.

Pytanie 19

Warunkiem koniecznym likwidacji nastroju rojowego jest

A. poddanie matki czerwiącej.

B. wykonanie odkładów.

C. dodanie węzy.

D. niszczenie mateczników.

Wielu początkujących pszczelarzy błędnie zakłada, że poddanie nowej matki czy nawet wykonanie odkładu automatycznie rozwiąże problem nastroju rojowego. Faktycznie, wykonanie odkładu częściowo obniża siłę rodziny i zmniejsza presję rojową, ale nie jest to metoda gwarantująca całkowitą likwidację nastroju – raczej odciąża rodzinę i przekłada w czasie proces rojowy. Poddanie matki czerwiącej też nie rozwiązuje sprawy, bo jeśli w rodzinie już są mateczniki rojowe, to pszczoły mogą ich nie zaakceptować lub po prostu dalej kontynuować wychów nowej matki, ignorując poddaną przez pszczelarza. To błąd wynikający z niezrozumienia biologii pszczoły miodnej – pszczoły w nastroju rojowym często odrzucają nawet najlepszą matkę, bo mają silny instynkt podziału rodziny. Dodawanie węzy, czyli dostawianie pustych ramek do rozbudowy, jest jedynie zabiegiem wspomagającym i raczej profilaktycznym, który ma na celu zapewnienie przestrzeni i zajęcie robotnic, ale nie usuwa przyczyny problemu, jeśli mateczniki już są. Kluczowe jest zrozumienie, że dopiero fizyczne usunięcie mateczników powstrzymuje rozwój nowej matki i decyzję rodziny o rojeniu. To częsty błąd – myśleć, że samo osłabienie rodziny czy rozbudowa gniazda wystarczy, a tymczasem biologiczne mechanizmy pszczół są mocniejsze i bez zniszczenia mateczników proces zazwyczaj postępuje dalej. Moim zdaniem, to jeden z podstawowych tematów, które trzeba dobrze zrozumieć, żeby efektywnie prowadzić gospodarkę pasieczną, szczególnie w okresie wiosenno-letnim, kiedy nastroje rojowe pojawiają się najczęściej. Warto pamiętać, że odpowiednie działanie zawsze zaczyna się od dokładnej kontroli ramek i świadomego niszczenia wszystkich mateczników, bo tylko to daje realne efekty.

Pytanie 20

Podkarmianie pobudzające, przygotowujące pszczoły do zimowli należy zakończyć nie później niż

A. 25-30 października.

B. 20-25 lipca.

C. 25-30 września.

D. 20-25 sierpnia.

Podkarmianie pobudzające pszczół, które przygotowuje rodziny do zimowli, rzeczywiście powinno się zakończyć nie później niż w okolicach 20-25 sierpnia. To wynika z biologii pszczół oraz cyklu sezonowego w pasiece. Pszczoły, które wychowują się pod koniec lata, są tzw. pszczołami zimowymi – one będą odpowiadać za przetrwanie całej rodziny przez okres zimy. Jeśli podkarmianie zakończymy zbyt późno, w sierpniu, pozwalamy jeszcze matce intensywnie czerwić, a pszczoły mają czas na przerobienie syropu cukrowego na zapasy i odpowiednie rozlokowanie go w plastrach. Syrop podany we wrześniu czy październiku nie zostanie prawidłowo przerobiony, a młode pszczoły mogą nie zdążyć dojrzeć i odpowiednio się przygotować do zimy. W praktyce wielu doświadczonych pszczelarzy właśnie w drugiej połowie sierpnia kończy podkarmianie pobudzające, potem przechodzi się do ew. podkarmiania uzupełniającego, ale tylko jeśli jest taka potrzeba. Daje to gwarancję, że zapasy będą odpowiednio zgromadzone, a rodzina będzie miała wystarczająco dużo czasu, żeby przygotować się do długo trwającej zimowli. Moim zdaniem, pilnowanie tego terminu to klucz do sukcesu w gospodarce pasiecznej, bo opóźnienie oznacza słabsze rodziny i ryzyko strat zimowych. Takie są też zalecenia większości krajowych podręczników i standardów hodowlanych.

Pytanie 21

Wilgotność optymalna w pomieszczeniach dla bydła wynosi

A. od 80% do 90%

B. od 60% do 80%

C. od 40% do 60%

D. od 30% do 40%

Wiele osób myśli, że im wyższa wilgotność powietrza w oborze, tym lepiej dla bydła, ale to niestety nie działa tak prosto. Wilgotność na poziomie 80–90% to już wartość niebezpieczna – wtedy pojawia się ryzyko rozwoju pleśni, bakterii oraz wzrostu amoniaku w powietrzu. To z kolei prowadzi do chorób układu oddechowego, grzybic wymion czy problemów z racicami. Z drugiej strony, poziomy rzędu 30–40% czy 40–60% wydają się na pierwszy rzut oka całkiem bezpieczne, szczególnie jeśli ktoś sugeruje się warunkami odpowiednimi dla ludzi albo innych zwierząt gospodarskich, np. drobiu czy trzody. Jednak w praktyce takie suche powietrze powoduje wysuszanie błon śluzowych, kaszel, spadek odporności i większą podatność na infekcje. Bydło to duże zwierzęta, które wytwarzają spore ilości pary wodnej – ich fizjologia jest zupełnie inna niż np. u ludzi. Moim zdaniem, często myli się źródła i bierze dane z innych branż, albo skupia na samym komforcie obsługi pomieszczenia, a nie na zdrowiu stada. Standardy takich instytucji jak Instytut Zootechniki lub Polskie Towarzystwo Zootechniczne mówią jasno: 60–80% to zakres bezpieczny i optymalny pod względem mikroklimatu w oborze. Kiedyś słyszałem, że „sucha obora to zdrowa obora”, ale to tylko częściowa prawda, bo zbyt suche powietrze też szkodzi. Warto pamiętać, że parametry mikroklimatu muszą być dopasowane do specyfiki gatunku – dla bydła właśnie ten umiarkowany, lekko wilgotny zakres najbardziej się sprawdza w praktyce produkcyjnej.

Pytanie 22

Jaką maksymalną temperaturę należy zapewnić podczas suszenia ziarna, aby nie utraciło ono zdolności kiełkowania?

A. 50 °C

B. 45 °C

C. 35 °C

D. 20 °C

Podczas suszenia ziarna, szczególnie przeznaczonego do siewu, bardzo ważne jest, by nie przekroczyć temperatury 35 °C. Dlaczego akurat tyle? Bo to granica, powyżej której w ziarnie zaczynają zachodzić nieodwracalne zmiany białek oraz enzymów odpowiedzialnych za kiełkowanie. Z mojego doświadczenia wynika, że nawet jednorazowe przekroczenie tej temperatury, choćby na krótko, potrafi znacząco obniżyć zdolność kiełkowania całej partii. Praktycznie rzecz biorąc, wiele suszarni zbożowych jest wyposażonych w systemy sterowania, które automatycznie pilnują tej wartości – czasem nawet z kilku stopni zapasem bezpieczeństwa. Branżowe wytyczne, jak np. normy PN lub zalecenia COBORU, wyraźnie mówią, że właśnie 35 °C to maksimum, jeśli chcemy zachować energię i zdolność kiełkowania. Dla ziarna konsumpcyjnego czy paszowego oczywiście można stosować wyższe temperatury, ale w siewnym to już za duże ryzyko. W praktyce czasem lepiej nawet suszyć nieco wolniej, ale za to bezpiecznie. Warto pamiętać, że odpowiednie suszenie to podstawa udanego siewu – nie tylko chodzi o to, żeby ziarno nie spleśniało, ale właśnie o zachowanie jego żywotności na następny sezon. Jeśli ktoś kiedyś zdziwił się, że ziarno po "gorącym" suszeniu nie wschodzi, to właśnie dlatego!

Pytanie 23

Przez jaką chorobę została zaatakowana roślina, której źdźbło przedstawiono na rysunku?

A. Sporysz.

B. Zgorzel.

C. Pleśń śniegową.

D. Rdzę wieńcową.

W przypadku tego typu objawów, jak widoczne na rysunku przewężenie u podstawy źdźbła, częstym błędem jest mylenie zgorzeli z innymi chorobami roślin, które również prowadzą do uszkodzeń części naziemnych lub podziemnych, jednak mechanizm tych zmian jest całkowicie inny. Pleśń śniegowa pojawia się głównie pod okrywą śnieżną w warunkach zimowej wilgoci – powoduje ona białoszare naloty i gnicie liści, ale nie prowadzi do charakterystycznych brązowych przewężeń u podstawy źdźbła. Sporysz natomiast związany jest z obecnością twardych, ciemnych przetrwalników w kłosach zbóż, wyraźnie różniących się od zmian zgorzelinowych i nie atakuje podstawy rośliny. Rdza wieńcowa objawia się z kolei pomarańczowymi lub rdzawymi skupiskami zarodników na liściach i źdźbłach, ale nie powoduje 'przegięć' i zasychania podstawy źdźbła, jak w przypadku zgorzeli. Z mojego doświadczenia wynika, że najczęściej uczniowie mylą te choroby, bo kierują się ogólnym wyglądem uszkodzeń, a nie analizują szczegółowych objawów i lokalizacji zmian. W branży rolniczej kluczowe jest precyzyjne rozpoznanie typu choroby, gdyż tylko wtedy można wdrożyć odpowiednie środki zapobiegawcze i ochronne, zgodne z aktualnymi zaleceniami agrotechnicznymi. Przy zgorzeli – jak wynika z wytycznych – bardzo ważna jest profilaktyka, w tym zaprawianie nasion, właściwe zmianowanie i optymalne warunki siewu. Natomiast błędna identyfikacja skutkuje niepotrzebnym stosowaniem środków chemicznych lub błędnymi decyzjami agrotechnicznymi, co może prowadzić do pogorszenia stanu zdrowotnego upraw i strat ekonomicznych. Dlatego warto zawsze dokładnie analizować objawy i korzystać z podręczników czy konsultacji z doradcą rolniczym, zanim podejmie się konkretne działania ochronne.

Pytanie 24

Miód z której rośliny zmienia się w ciągu 2^3 tygodni w galaretowatą masę?

A. Z gryki zwyczajnej.

B. Z rzepaku ozimego.

C. Z wrzosu zwyczajnego.

D. Z maliny właściwej.

Miód wrzosowy to naprawdę ciekawy przypadek wśród miodów, głównie ze względu na swoją unikalną strukturę. Po odwirowaniu jest płynny, ale już po około 2-3 tygodniach bardzo szybko przechodzi w galaretowatą, niemal mazistą konsystencję. Wynika to z wysokiej zawartości polisacharydów, głównie pektyn, oraz dość specyficznego stosunku glukozy do fruktozy. W praktyce to bardzo pożądana cecha dla koneserów – galaretowaty miód wrzosowy trudno pomylić z czymkolwiek innym, nawet laik od razu to zauważy. Co ciekawe, przy produkcji i konfekcjonowaniu trzeba uważać: taki miód bardzo źle się leje i jest ciężki do rozlewania po upływie tego krótkiego czasu. Najlepsze pasieki butelkują go praktycznie zaraz po miodobraniu. Warto wiedzieć również, że miód wrzosowy jest ceniony za wyjątkowy aromat i charakterystyczny, lekko cierpki smak, co podkreślają branżowe standardy w ocenie jakości miodów pszczelich (np. normy PN-A-77626). W Polsce to wręcz rarytas i często spotykany na konkursach branżowych. Z mojego doświadczenia, kiedy ktoś poszukuje miodu „galaretkowatego”, to praktycznie zawsze chodzi właśnie o wrzosowy. Jego właściwości żelujące mają nawet zastosowanie w kuchni – można wykorzystać go np. do deserów czy jako niebanalny dodatek do serów. Taka konsystencja świadczy nie tylko o pochodzeniu roślinnym, ale i o prawidłowym przebiegu procesu pozyskiwania. Jeśli miód z wrzosu nie galarecieje, to coś prawdopodobnie poszło nie tak podczas odbioru lub przechowywania – to naprawdę ważne dla jakości produktu.

Pytanie 25

Z którego z wymienionych materiałów powinny być wykonane naczynie, w których przechowywany jest miód?

A. Z aluminium.

B. Z drewna brzozowego.

C. Ze szkła.

D. Z blachy ocynkowanej.

Miód to bardzo specyficzny produkt – jest higroskopijny, łatwo pochłania obce zapachy i reaguje z wieloma materiałami. Szkło to moim zdaniem zdecydowanie najlepszy wybór na naczynie do przechowywania miodu. Po pierwsze, szkło jest całkowicie obojętne chemicznie – nie wchodzi w reakcję z miodem nawet po długim czasie, nie zmienia jego smaku, nie wpływa na barwę ani aromat. To ważny wymóg, bo miód podatny jest na różnego rodzaju zanieczyszczenia. Branżowe normy, takie jak zalecenia Polskiego Związku Pszczelarskiego czy ogólne wytyczne HACCP, jasno wskazują na szkło jako materiał bezpieczny do przechowywania żywności, szczególnie produktów o dużej aktywności chemicznej. W praktyce szklane słoiki i butelki są szeroko stosowane zarówno przez pszczelarzy, jak i w przemyśle spożywczym – co ciekawe, szkło pozwala też łatwo kontrolować wygląd i czystość miodu bez konieczności otwierania pojemnika. Jeszcze jedna zaleta: szkło nie pochłania zapachów, nie wydziela własnych i bardzo łatwo je wyczyścić do sterylnej czystości. Z własnego doświadczenia wiem, że nawet po kilku latach przechowywania w szklanym słoiku miód zachowuje świeżość i swoje naturalne właściwości, o ile jest szczelnie zamknięty i przechowywany w suchym, ciemnym miejscu.

Pytanie 26

Na rysunku przedstawiono kwiaty

A. głogu.

B. berberysu.

C. wierzby.

D. lipy.

Prawidłowo wskazałeś kwiaty lipy. Kwiaty tego drzewa są bardzo charakterystyczne – mają drobne, żółtawe płatki zebrane w baldachogrona, a do tego zawsze występuje tzw. podkwiatowa podsadka, którą łatwo rozpoznać jako wydłużony, jasnozielony listek przyczepiony do szypułki kwiatostanu. W praktyce to właśnie ta podsadka jest jednym z najważniejszych wyróżników kwiatu lipy spośród innych drzew liściastych w Polsce. W branży zielarskiej i farmaceutycznej kwiat lipy jest wysoko ceniony za właściwości napotne, uspokajające i łagodzące objawy przeziębienia – nie bez powodu napary z lipy znajdują się w apteczkach domowych. Moim zdaniem, warto znać ten gatunek również w kontekście miejskich nasadzeń, bo lipa nie tylko daje cień, ale także przyciąga owady zapylające i poprawia mikroklimat. Jeśli chodzi o standardy rozpoznawania roślin, zawsze warto zwracać uwagę na szczegóły morfologiczne – kształt liści, obecność podsadek, strukturę kwiatostanów. Z mojego doświadczenia wynika, że te detale nieraz ratują przed pomyłką, szczególnie podczas terenowych prac dendrologicznych czy zielarskich. Osobiście uważam, że rozpoznanie lipy to podstawa dla każdego technika związanej z ochroną środowiska lub ogrodnictwem.

Pytanie 27

Która część żołądka młodych cieląt rozwija się podczas trawienia siana z traw?

A. Żwacz.

B. Księgi.

C. Czepiec.

D. Trawieniec.

Żwacz to zdecydowanie najważniejsza część żołądka w procesie trawienia siana i pasz objętościowych u młodych cieląt, gdy zaczynają one przyjmować pokarmy stałe. W praktyce hodowlanej dużo mówi się o tzw. stymulacji rozwoju żwacza właśnie przez podawanie siana lub dobrej jakości traw, bo to one aktywują mikroflorę bakteryjną w żwaczu. Bakterie te są odpowiedzialne za fermentację celulozy, czego cielęta nie potrafią zrobić same – i to jest kluczowe dla ich późniejszego wzrostu. Warto wiedzieć, że gdy cielęta piją tylko mleko, główną rolę odgrywa trawieniec, ale już przy pierwszych próbach pobierania siana czy nawet starterów, żwacz zaczyna się rozwijać – ścianki stają się grubsze, wzrasta liczba brodawek, a pH się stabilizuje. Z mojego punktu widzenia, to taki naturalny „trening” dla przyszłej krowy mlecznej – im lepiej zadbasz o rozwój żwacza, tym szybciej przejdzie ona na paszę objętościową i będzie lepiej wykorzystywać pasze gospodarskie. Na każdym kursie z chowu bydła powtarza się, że rozwój żwacza jest jednym z głównych celów w odchowie cieląt. Moim zdaniem, bez zrozumienia tej zależności trudno mówić o efektywnym żywieniu cieląt i późniejszej wysokiej wydajności.

Pytanie 28

Które z podanych roślin stanowią dla pszczół pożytek późny?

A. Kruszyna, rdest.

B. Jabłoń, rzepak.

C. Agrest, klon.

D. Nawłoć, wrzos.

Nawłoć i wrzos to klasyczne przykłady roślin, które dla pszczół stanowią tzw. pożytek późny, czyli kwitną w drugiej połowie sezonu, często nawet wtedy, gdy inne rośliny już przekwitły. Moim zdaniem, to właśnie te gatunki ratują czasem pasiekę, szczególnie w rejonach o krótkim lecie albo tam, gdzie inne pożytki kończą się szybko. Dobra praktyka pszczelarska zaleca lokalizowanie pasiek w pobliżu stanowisk nawłoci czy wrzosów, bo dają one pszczołom szansę na zebranie zapasów na zimę. Z mojego doświadczenia wynika, że miód wrzosowy jest jednym z najbardziej cenionych, choć trudny do pozyskania przez specyficzne właściwości fizykochemiczne. Nawłoć natomiast jest coraz powszechniejsza w Polsce i często można ją spotkać na nieużytkach i przydrożach. Odpowiednia identyfikacja roślin późnych jest kluczowa przy planowaniu pracy w pasiece, bo wtedy trzeba się liczyć z mniejszą ilością dostępnych pyłków i nektaru. Dobrze wiedzieć, że wrzosowiska i stanowiska nawłoci są nie tylko cenne dla pszczół, ale też wpisują się w nowoczesne standardy prowadzenia gospodarki pasiecznej nastawionej na wydłużenie okresu zbiorów i zapewnienie pszczołom lepszych warunków przez cały sezon.

Pytanie 29

Alkoholu etylowego podczas zwalczania zgnilca łagodnego używa się do odkażania

A. uli i drewnianego sprzętu.

B. plastrów z zapasem.

C. ubioru pasiecznego.

D. rąk i drobnego sprzętu metalowego.

Etyl alkohol, czyli popularny spirytus, to taki podstawowy środek dezynfekcyjny w pszczelarstwie, szczególnie kiedy walczymy ze zgnilcem łagodnym. Chodzi tu głównie o odkażanie rąk i drobnego sprzętu metalowego, bo właśnie tam najczęściej mogą się przenosić zarazki. W praktyce, przed jakimikolwiek zabiegami w ulu, zawsze powinno się przemyć ręce alkoholem – to bardzo ogranicza ryzyko roznoszenia bakterii. Tak samo z narzędziami, jak dłuto pasieczne, szczypce do ramek, igły czy nawet nożyczki. Alkohol działa szybko i skutecznie – paruje, nie zostawia wilgoci, nie niszczy metalu, a przy tym nie jest toksyczny dla pszczół (oczywiście, jeśli nie leje się do ula). W branży to standard – nawet w materiałach Polskiego Związku Pszczelarskiego podkreśla się, żeby metalowy sprzęt zawsze odkażać alkoholem, a nie, na przykład, ogniem czy środkami chlorowymi, które mogą być zbyt agresywne. Co ciekawe, niektórzy pszczelarze, szczególnie ci starszej daty, wręcz noszą przy pasku buteleczkę z alkoholem – i to rozwiązanie się świetnie sprawdza. Moim zdaniem, jeśli ktoś chce mieć spokojną głowę i naprawdę przeciwdziałać rozprzestrzenianiu się chorób, to dezynfekcja dłoni i narzędzi alkoholem powinna wejść w nawyk tak samo jak obsługa dymu czy przegląd ramek. Prosta sprawa, a efekty są naprawdę widoczne.

Pytanie 30

Którą z wymienionych czynności można przeprowadzić podczas oceny terenowej pszczół?

A. Ujmowanie czerwiu.

B. Wymianę matek.

C. Odbieranie miodu.

D. Dodawanie pszczół.

Odpowiedź jest jak najbardziej trafiona – podczas oceny terenowej pszczół naprawdę można przeprowadzić odbieranie miodu. W praktyce pszczelarskiej taki przegląd rodzin pozwala ocenić, jak dużo miodu pszczoły zgromadziły w korpusach, czy plastry są już zakryte woskiem, a miód dojrzały. Właśnie wtedy pszczelarz decyduje, czy już czas na odbiór. Uważam, że to fajny moment, bo łączy obserwację stanu rodziny z praktycznym działaniem – z jednej strony sprawdzasz siłę pszczół, rozkład czerwiu, kondycję matki, a z drugiej oceniasz, czy możesz już zebrać nadwyżkę miodu. Takie podejście jest zgodne ze standardami gospodarki pasiecznej w Polsce – najpierw przegląd, potem decyzja o odbiorze. Trzeba pamiętać, żeby odbierać tylko miód dojrzały, czyli taki, który jest zasklepiony, a nie świeżo naniesiony. Z mojego doświadczenia wynika, że podczas oceny terenowej nawet szybko można oszacować, ile ramek się nadaje do odbioru, a to bardzo ułatwia organizację pracy w pasiece. Przy okazji można ocenić, czy miód nie został zanieczyszczony na przykład przez czerw czy pyłek. Dobrze przeprowadzona ocena terenowa pozwala też lepiej zaplanować kolejne działania, np. dosładzanie czy przygotowanie rodzin do pożytków późniejszych. To niby prosta czynność, ale w praktyce wymaga wprawy i uwagi – warto do niej podejść z głową.

Pytanie 31

Który z opisanych stanów biologicznych rodziny pszczelej jest anormalnym?

A. Czerw zwarty na plastrze.

B. Stara matka w rodzinie.

C. Obecność trutni jesienią.

D. Agresywność pszczół.

Obecność trutni jesienią w rodzinie pszczelej jest uznawana za stan anormalny i to całkiem poważny sygnał, że coś nie gra w funkcjonowaniu ula. Trutnie, czyli samce pszczół, pojawiają się naturalnie wiosną i latem – ich główną życiową misją jest unasiennienie młodych matek w trakcie lotów godowych. Gdy sezon pożytkowy się kończy, robotnice przestają tolerować trutnie w ulu. To dlatego, że trutnie nie pobierają nektaru, nie budują plastrów ani nie bronią rodziny, a tylko zużywają zapasy miodu. Jesienią robotnice usuwają trutnie z ula, by oszczędzić zapasy na zimę i zapewnić rodzinie lepsze warunki przetrwania. Jeśli więc jesienią wciąż widzisz trutnie, może to oznaczać brak matki, matkę trutową albo jakieś zaburzenia w rozwoju rodziny, np. czerwiącą matkę trutową po śmierci właściwej matki. W praktyce, doświadczony pszczelarz od razu zwróci uwagę na taki objaw podczas przeglądu rodzin przed zimowlą. W branżowych normach i podręcznikach ten problem jest zawsze podkreślany jako kwestia wymagająca szybkiej interwencji – to typowy sygnał alarmowy. Warto też pamiętać, że regularna obserwacja biologii rodziny pszczelej to podstawa skutecznej gospodarki pasiecznej. Moim zdaniem, jeśli ktoś chce uniknąć strat zimowych, nie wolno bagatelizować obecności trutni jesienią.

Pytanie 32

Jak nazywa się chwast roślin uprawnych przedstawiony na rysunku?

A. Mlecz polny.

B. Wierzbownica kosmata.

C. Koniczyna żółtozłocista.

D. Czyściec błotny.

Wybrałeś koniczynę żółtozłocistą i to jest jak najbardziej słuszna odpowiedź. Ten chwast, mimo że wygląda całkiem niepozornie, potrafi zrobić sporo zamieszania w uprawach, szczególnie w zbożach czy na użytkach zielonych. Charakterystyczne żółtawe kwiatostany, zbite w małe główki i liście o wyraźnym, typowym dla koniczyn układzie, są dość łatwe do rozpoznania, choć czasami ludzie mylą ją z innymi gatunkami koniczyn. Moim zdaniem, umiejętność rozpoznawania tej rośliny to podstawa w rolnictwie, bo pozwala szybciej reagować, zanim chwast rozprzestrzeni się na dużą skalę. W praktyce, koniczyna żółtozłocista jest szczególnie uciążliwa na glebach lekkich i suchych, gdzie potrafi całkiem zdominować runię. Warto znać metody jej zwalczania – tutaj najlepiej sprawdzają się zabiegi agrotechniczne, jak odpowiednie zabiegi uprawowe, oraz selektywne środki ochrony roślin. W standardach branżowych zaleca się też monitoring zachwaszczenia i szybkie reagowanie, co pozwala ograniczyć straty plonów. Pamiętaj, że właściwa identyfikacja chwastów to połowa sukcesu w efektywnym gospodarowaniu uprawami. Takie rzeczy przydają się na co dzień – szczególnie jeśli ktoś planuje pracować w branży rolniczej czy ogrodniczej.

Pytanie 33

Którą właściwość miodu można określić za pomocą refraktometru?

A. Kwasowość.

B. Ciężar właściwy.

C. Zawartość wody.

D. Przewodność elektryczną.

Refraktometr to takie sprytne urządzenie, które w branży pszczelarskiej jest wręcz nieodzowne, jeśli chodzi o badanie jakości miodu. Najważniejsza rzecz, do której go używamy, to właśnie określanie zawartości wody w miodzie – i to z naprawdę dużą precyzją. Generalnie chodzi o to, że miód zbyt wilgotny może zacząć fermentować, co jest totalnie niepożądane, bo wtedy psuje się jego smak, aromat i właściwości zdrowotne. W praktyce, według norm, zawartość wody w miodzie nie powinna przekraczać 20%, a najlepiej, żeby była jeszcze niższa, zwłaszcza jeśli zależy nam na długim przechowywaniu. Refraktometr działa w dość prosty sposób: mierzy załamanie światła w próbce miodu, a na tej podstawie można odczytać, ile dokładnie wody się w nim znajduje. To jest takie szybkie narzędzie, które można zabrać nawet do pasieki i sprawdzić miód tuż po odwirowaniu. Moim zdaniem każdy poważny pszczelarz powinien mieć taki sprzęt pod ręką – bo bez kontroli zawartości wody można się po prostu naciąć na fermentację albo problemy z magazynowaniem. Z doświadczenia wiem, że ręczna ocena lepkości czy inne domowe metody są zawodne. Nawet w laboratoriach przy ocenie jakości miodu według Polskich Norm (PN-88/A-77626) korzysta się właśnie z refraktometru. W sumie, jak chcesz mieć pewność, że twój miód jest ekstra, to nie ma innego wyjścia – trzeba sięgnąć po refraktometr.

Pytanie 34

Który z wymienionych produktów pszczelich stosowany jest do wyrobu węzy?

A. Pyłek.

B. Wosk.

C. Miód.

D. Propolis.

Wybór wosku jako materiału do produkcji węzy to nie jest przypadek – wynika z praktycznych potrzeb pszczelarstwa i właściwości samego surowca. Wosk pszczeli, pozyskiwany głównie podczas odsklepiania plastrów i przetapiania starych ramek, ma unikalną strukturę i skład chemiczny, który sprawia, że jest on plastyczny i jednocześnie wytrzymały. To właśnie umożliwia formowanie cienkich arkuszy – węzy, które potem umieszcza się w ramkach, żeby pszczoły budowały na nich plastry. Moim zdaniem, bez dobrej węzy trudno sobie wyobrazić współczesną gospodarkę pasieczną, bo węza znacząco przyspiesza i porządkuje rozwój rodzin pszczelich. Zresztą, normy branżowe jasno określają, że do produkcji węzy powinno się używać czystego, przetopionego wosku pszczelego, bez domieszek parafiny czy innych zamienników. Zdarza się, że wosku brakuje, to wtedy niektórzy kombinują, ale to nigdy nie daje takiego efektu jak węza z prawdziwego wosku. Co ciekawe, dobrze zrobiona węza motywuje pszczoły do szybszej pracy, a jej odpowiednia grubość i wzór komórek mają wpływ na zdrowie rodziny i wydajność miodową. Także, jeśli myślisz o prowadzeniu pasieki, warto nauczyć się rozpoznawać i samemu przetapiać wosk, bo to podstawa porządnej gospodarki pasiecznej.

Pytanie 35

Które narzędzie zootechniczne przedstawiono na ilustracji?

A. Poskrom dla krów.

B. Kleszcze do nozdrzy.

C. Uchwyt dla byka.

D. Kleszcze czołowe.

To, co widzisz na zdjęciu, to poskrom dla krów, czyli bardzo przydatne narzędzie w pracy każdego hodowcy bydła. Moim zdaniem w każdym profesjonalnym gospodarstwie nie powinno go zabraknąć, bo znacznie ułatwia codzienne czynności związane z obsługą zwierząt – na przykład podczas zabiegów weterynaryjnych, inseminacji, czy nawet zwykłego zakładania kolczyków. Poskrom gwarantuje bezpieczeństwo zarówno człowieka, jak i zwierzęcia – ogranicza ruchy krowy i pozwala uniknąć przypadkowych kopnięć czy uderzeń. Z mojego doświadczenia wynika, że dobre ustawienie i odpowiednie dopasowanie poskromu do wielkości zwierzęcia to podstawa – zawsze warto poświęcić chwilę na sprawdzenie wszystkich zabezpieczeń, bo w praktyce, gdy krowa się wyrywa, łatwo o wypadek. Na rynku jest wiele modeli, ale te wykonane z solidnego metalu z gumowymi końcówkami świetnie sprawdzają się w codziennym użytkowaniu i są zgodne z zaleceniami branżowymi dotyczącymi dobrostanu zwierząt. Warto pamiętać, że zgodnie z zasadami BHP oraz dobrymi praktykami hodowlanymi, każde wykorzystanie poskromu musi być krótkotrwałe i nie powodować cierpienia – to nie jest narzędzie do długotrwałego unieruchamiania! Każdy, kto poważnie podchodzi do pracy ze zwierzętami, powinien znać zarówno budowę, jak i sposób wykorzystania tego narzędzia, bo to podstawa bezpiecznej i efektywnej pracy w oborze.

Pytanie 36

W jaki sposób powinien być przechowywany kit pszczeli?

A. W ciemnych opakowaniach kartonowych.

B. W jasnych workach lnianych.

C. W ciemnych workach foliowych spożywczych.

D. W jasnych opakowaniach szklanych.

Kit pszczeli, czyli propolis, jest bardzo wrażliwy na kontakt ze światłem, powietrzem oraz wilgocią. Przechowywanie go w ciemnych workach foliowych spożywczych to zdecydowanie jeden z najlepszych sposobów, jakie rekomendują doświadczeni pszczelarze oraz branżowe poradniki – wynika to z kilku powodów. Po pierwsze, folia spożywcza zabezpiecza propolis przed dostępem powietrza, a to chroni przed utlenianiem i utratą cennych właściwości biologicznych. Po drugie, ciemne worki nie przepuszczają światła, które mogłoby spowodować degradację zawartych w kicie związków aktywnych, na przykład flawonoidów czy olejków eterycznych. Po trzecie, takie worki są szczelne i łatwo je przechowywać, nawet w domowych warunkach czy magazynach pasiecznych. Moim zdaniem, jeśli zależy Ci na zachowaniu pełni właściwości leczniczych i biologicznych propolisu, to właśnie ta opcja jest bezpieczna i praktyczna. Warto jeszcze dodać, że niektórzy pszczelarze umieszczają worki z kitem w lodówce lub chłodnej spiżarni – to dodatkowo wydłuża jego trwałość. Przechowywanie propolisu zgodnie z taką dobrą praktyką pozwala uniknąć utraty jakości, co jest szczególnie ważne jeśli planujesz go później użyć do wyrobu maści, nalewek lub innych produktów pszczelich.

Pytanie 37

Wykaszanie dna i skarp rowów melioracyjnych powinno przeprowadzać się

A. 2 razy w roku.

B. 5 razy w roku.

C. 4 razy w roku.

D. 3 razy w roku.

Wykaszanie rowów melioracyjnych wydaje się prostą czynnością, jednak technicznie rzecz biorąc, jej częstotliwość ma spore znaczenie dla efektywności systemu odwadniającego. Często powielanym błędem jest założenie, że im częściej się kosi, tym lepiej, albo wręcz przeciwnie – że można sobie pozwolić na dłuższe przerwy. Praktyka pokazuje jednak, że zarówno zbyt intensywne, jak i zbyt rzadkie wykaszanie nie prowadzi do optymalnych rezultatów. Koszenie trzy, cztery czy nawet pięć razy w roku generuje niepotrzebne koszty w postaci robocizny i paliwa, a także może negatywnie wpływać na lokalną faunę i florę. Niektóre rośliny, nawet jeśli wyglądają na chwasty, pełnią ważną funkcję w umacnianiu skarp czy filtracji wody. Zbytnie usuwanie roślinności prowadzi do erozji, osuwania się ziemi i szybszego zamulania. Z drugiej strony, zbyt rzadkie koszenie skutkuje zarastaniem rowów, zmniejszoną przepustowością i zwiększa ryzyko podtopień, szczególnie podczas intensywnych opadów. Wydaje mi się, że wielu osobom umyka, iż rowy melioracyjne mają swój mikroekosystem i nie da się ich utrzymać w dobrym stanie, działając tylko na wyczucie. Standardy branżowe i dobre praktyki zalecają dokładnie dwa koszenia w sezonie – to kompromis między wymaganiami technicznymi a ekonomią i ekologią. Z mojego doświadczenia wynika, że planowy, umiarkowany harmonogram zabiegów pielęgnacyjnych pozwala zachować drożność rowów oraz ograniczyć ryzyko awarii czy zatorów. Warto więc kierować się tym, co już wielokrotnie zostało sprawdzone w praktyce, zamiast szukać rozwiązań bardziej radykalnych czy, przeciwnie, zbyt oszczędnych.

Pytanie 38

Który z wymienionych parametrów materiału siewnego należy zbadać przygotowując go do siewu?

A. Siłę kiełkowania.

B. Wielkość nasion/ziarniaków.

C. Skład chemiczny ziarna.

D. Zdolność pochłaniania wilgoci.

Siła kiełkowania to absolutnie kluczowy parametr, który trzeba zbadać przed siewem materiału nasiennego. Badanie tej cechy pozwala ocenić, jaki procent nasion rzeczywiście wykiełkuje w warunkach polowych, czyli czy faktycznie opłaca się wysiewać dany materiał. Z praktyki wiem, że nawet nasiona bardzo dorodne i wyglądające na zdrowe mogą mieć niską siłę kiełkowania, na przykład przez niewłaściwe przechowywanie czy uszkodzenia mechaniczne. Niską siłę kiełkowania wykazują często nasiona stare lub źle zakonserwowane, co może skutkować dużymi stratami na polu, bo zwyczajnie nie wyrosną z nich rośliny. Zgodnie z wymaganiami branżowymi oraz normami ISTA (International Seed Testing Association) i polskimi przepisami, test siły kiełkowania to podstawa oceny jakości nasion przeznaczonych do siewu. W praktyce rolniczej wykonuje się go na przykład przez wysianie próbki nasion na wilgotną bibułę i sprawdzenie po określonym czasie, ile z nich wykiełkuje. Na podstawie tej wartości ustala się normę wysiewu, żeby uzyskać odpowiednią obsadę roślin. Moim zdaniem, pominięcie tego badania to duże ryzyko i strata pieniędzy – nawet jeśli inne parametry wydają się w porządku. Bezpośredni wpływ na plonowanie i efektywność uprawy mają właśnie nasiona, które skutecznie wykiełkują, a nie tylko te, które ładnie wyglądają czy mają dobry skład chemiczny.

Pytanie 39

Najkorzystniejszą porą do prowadzenia wychowu matek jest okres między

A. czerwcem a połową lipca.

B. lutym a połową marca.

C. wrześniem a połową października.

D. kwietniem a połową maja.

Okres między czerwcem a połową lipca to zdecydowanie najlepszy czas na prowadzenie wychowu matek pszczelich. Wtedy rodziny pszczele są już najsilniejsze, dostępność pożytków jest wciąż wystarczająca, a pogoda sprzyja rozwojowi czerwiu. Z mojego doświadczenia wynika, że pszczoły w tym okresie najbardziej chętnie podejmują wychów matek, bo naturalnie jest to czas, kiedy w ulu pojawiają się nastroje rojowe. Czerwiec i początek lipca to też moment, kiedy pszczelarze mogą liczyć na dobre wykorzystanie potencjału rodzin oraz lepszą akceptację mateczników przez pszczoły. W literaturze branżowej i praktyce zawodowej podkreśla się, że właśnie teraz produkcja matek daje najlepsze rezultaty pod względem jakości i ilości uzyskanych matek. Warto pamiętać, że późniejsze terminy oznaczają już spadek siły rodzin, a wcześniejsze — zbyt niskie temperatury i słabą dostępność pożytków. Także można powiedzieć, że w tym okresie matki są najlepiej odchowane, silne i mają największe szanse na prawidłowy rozwój. Jeśli miałbym komuś doradzić — lepiej nie kombinować z innym terminem, bo natura i tak swoje wie.

Pytanie 40

Które narzędzie stosuje się do ręcznego zbierania obornika?

A. Widły.

B. Grabie.

C. Motykę.

D. Łopatę.

Widły to absolutna podstawa w pracy w gospodarstwie, szczególnie przy ręcznym zbieraniu obornika. Z mojego doświadczenia wynika, że żadne inne narzędzie nie radzi sobie tak dobrze z podnoszeniem i przekładaniem słomy zmieszanej z nawozem. Chodzi o to, że widły mają kilka odpowiednio rozstawionych zębów, które łatwo wnikają w obornik, a jednocześnie nie pozwalają, żeby całość się przez nie przesypywała. W praktyce, wystarczy wsunąć je pod warstwę obornika i jednym ruchem przenieść całość na taczkę czy przyczepę. To nie tylko wygodne, ale też bezpieczne dla kręgosłupa, bo wymaga mniej schylania i podnoszenia niż np. łopata. W podręcznikach do hodowli zwierząt i materiałach branżowych wyraźnie wskazuje się widły jako standardowe narzędzie do tej pracy. Praktycy zawsze polecają widły z dłuższymi trzonkami, najlepiej cztero- lub pięciozębowe, bo wtedy praca idzie szybciej i efektywniej. Warto też wiedzieć, że odpowiednio dobrane widły chronią podłoże (np. drewnianą podłogę w oborze) i pozwalają na dokładniejsze uprzątnięcie stanowisk zwierząt. Z doświadczenia wielu rolników wynika, że jeśli ktoś spróbuje innych narzędzi, wraca do wideł, bo po prostu są niezastąpione w tej robocie. Taka jest praktyka i taka też teoria – nie ma lepszego wyboru do ręcznego zbierania obornika.

Rozpocznij nowy egzamin

Powrót do strony głównej