Wyniki egzaminu

Nowy egzamin

Informacje o egzaminie:

Zawód: Technik chłodnictwa i klimatyzacji
Kwalifikacja: ELE.03 - Wykonywanie robót związanych z montażem instalacji i urządzeń chłodniczych, klimatyzacyjnych oraz pomp ciepła
Data rozpoczęcia: 10 czerwca 2026 09:36
Data zakończenia: 10 czerwca 2026 09:42

Egzamin zdany!

Wynik: 39/40 punktów (97,5%)

Wymagane minimum: 20 punktów (50%)

Pochwal się swoim wynikiem!

Facebook

X.com

Szczegółowe wyniki:

Pytanie 1

Wszystkie zespoły i części niezbędne do montażu agregatu powinny być dostarczone czyste, zaślepione oraz

A. wysuszone.

B. zalane olejem maszynowym.

C. wypełnione wodą destylowaną.

D. wypełnione czynnikiem chłodniczym.

Właściwie wskazałeś, że przed montażem agregatu wszystkie zespoły i części powinny być dostarczone czyste, zaślepione oraz wysuszone. To jest naprawdę ważna sprawa – w praktyce warsztatowej i na budowie nie raz widziałem, jakie szkody może zrobić nawet niewielka ilość wilgoci w podzespołach. Woda czy inne zanieczyszczenia mogą powodować korozję, powstawanie osadów albo nawet awarie urządzeń tuż po uruchomieniu. Dlatego standardy branżowe, jak np. normy EN czy procedury F-Gaz, jasno wskazują, żeby unikać zawilgocenia elementów układów chłodniczych czy klimatyzacyjnych. Wysychanie części to nie jest prosta formalność – często przed pakowaniem stosuje się nawet kontrolowane warunki magazynowania, żeby nie dopuścić do kontaktu z wilgocią z powietrza. Z mojego doświadczenia warto też pamiętać o czymś takim jak azot techniczny – czasem podzespoły są nim przedmuchiwane, żeby usunąć resztki wilgoci ze środka. Poza tym, jeśli części są dobrze wysuszone i zabezpieczone, znacznie łatwiej i szybciej przebiega późniejszy montaż oraz pierwsze uruchomienie. To po prostu jeden z tych drobnych szczegółów, które robią dużą różnicę dla trwałości i niezawodności agregatu.

Pytanie 2

Przedstawiony na rysunku element sprężarki tłokowej to

A. sworzeń.

B. cylinder.

C. wodzik.

D. tłok.

Na obrazku faktycznie widoczny jest tłok, czyli jeden z kluczowych elementów sprężarki tłokowej. Tłok to taki ruchomy komponent, który przemieszcza się w cylindrze i wytwarza ciśnienie na gaz, sprężając go podczas pracy sprężarki. W praktyce tłok wykonuje ruch posuwisto-zwrotny, dzięki czemu zasysa powietrze przy jednym skoku, a przy powrocie wtłacza je do przestrzeni o wyższym ciśnieniu – stąd cała magia sprężania. Z mojego doświadczenia wynika, że tłoki najczęściej wykonuje się z lekkich stopów aluminium, bo muszą być wytrzymałe, ale jednocześnie jak najlżejsze, by ograniczyć bezwładność i zużycie. Bardzo ważne są też pierścienie tłokowe, które uszczelniają przestrzeń między tłokiem a cylindrem – to od nich zależy skuteczność sprężania i szczelność całego układu. W nowoczesnych sprężarkach sporo uwagi zwraca się na precyzję wykonania tłoka, bo nawet niewielkie nieszczelności to straty energii i spadek wydajności. Standardy branżowe, np. PN-EN ISO 1217, często opisują wymagania co do pracy tłoków i szczelności. Warto mieć na uwadze, że tłok w sprężarkach ma bardzo podobną funkcję jak w silnikach spalinowych, choć oczywiście zamiast spalania mamy tu sprężanie powietrza lub gazu. Bez sprawnego tłoka sprężarka po prostu nie działa – to trochę jak serce całego mechanizmu.

Pytanie 3

Zawór pływakowy niskiego ciśnienia utrzymuje w parowniku płaszczowo-rurowym

A. stały strumień masy czynnika.

B. stałą temperaturę skraplania.

C. stałą temperaturę parowania.

D. stały poziom cieczy.

Zawór pływakowy niskiego ciśnienia w parowniku płaszczowo-rurowym to taki trochę cichy bohater całej instalacji chłodniczej. Podstawową funkcją tego zaworu jest utrzymywanie stałego poziomu cieczy roboczej, najczęściej czynnika chłodniczego, w przestrzeni parownika. Taki stały poziom gwarantuje, że powierzchnia wymiany ciepła jest zawsze odpowiednio pokryta cieczą, dzięki czemu parowanie zachodzi równomiernie, nie ma ryzyka suchobiegu i spadku wydajności chłodzenia. To jest mega ważne zwłaszcza przy większych instalacjach – widziałem, jak nieprawidłowy poziom prowadzi do marnowania energii i różnych usterek, np. rozrzedzenia czynnika czy nieprawidłowego powrotu par do sprężarki. Zawory pływakowe są proste, niezawodne i spełniają zalecenia norm branżowych, np. wg PN-EN 378 czy wytycznych producentów chłodniczych. Utrzymywanie stałego poziomu cieczy wpływa też pozytywnie na bezpieczeństwo pracy całego układu i wydłuża żywotność urządzeń. Ciekawostką jest, że czasem w praktyce stosuje się też zawory z dodatkową regulacją, ale klasyczny pływak to po prostu pewniak w temacie stabilizacji poziomu, a nie temperatury czy strumienia masy. Moim zdaniem to jeden z tych elementów, o których się nie myśli, dopóki się nie zepsuje – wtedy od razu widać, jak bardzo jest potrzebny.

Pytanie 4

Na podstawie tabeli wskaż wykonawcę, który zaoferował usługę montażu chłodnicy powietrza i przygotowania jej do pracy z najniższym kosztem robocizny.

Zestawienie kosztów montażu chłodnicy powietrza przez różnych wykonawców
Lp.	Elementy kosztorysu	Kosztorys (ceny w PLN)
Lp.	Elementy kosztorysu	Wykonawca I	Wykonawca II	Wykonawca III	Wykonawca IV
1.	Cena chłodnicy powietrza	1250,00	1310,00	1420,00	1310,00
	Nakrętki/narzutki mosiężne GAR gwint 3/8", rura 3/8"	12,00	9,00	10,00	11,00
2.	Czynnik chłodniczy	60,00	50,00	70,00	60,00
3.	Wykonanie połączeń	10,00	15,00	10,00	20,00
4.	Wykonanie ciśnieniowej próby szczelności	45,00	30,00	20,00	20,00
5.	Wykonanie próżniowej próby szczelności	20,00	15,00	20,00	15,00
6.	Napełnienie instalacji czynnikiem chłodniczym	60,00	50,00	45,00	40,00
7.	Regulacja i uruchomienie	25,00	20,00	15,00	10,00

A. Wykonawca I.

B. Wykonawca II.

C. Wykonawca III.

D. Wykonawca IV.

Wybrałeś Wykonawcę IV, czyli tę opcję, która rzeczywiście oferuje najniższy koszt robocizny za montaż chłodnicy powietrza i przygotowanie jej do pracy. Wystarczy spojrzeć na tabelę i dodać pozycje kosztorysu, które faktycznie są związane z robocizną, a nie z materiałami (np. cena samej chłodnicy czy części typu nakrętki to materiały, nie usługa). Jeśli dobrze przeanalizować – montaż, połączenia, próby szczelności (zarówno ciśnieniowa jak i próżniowa), napełnienie czynnikiem, regulacja i uruchomienie. Te elementy można uznać za typowe czynności robocizny. Suma dla Wykonawcy IV – 20 zł (ciśnieniowa) + 15 zł (próżniowa) + 40 zł (napełnienie) + 10 zł (regulacja i uruchomienie) + 20 zł (wykonanie połączeń) = 105 zł. Pozostałe wykonawcy mieli wyższe sumy za te czynności. Z praktyki – im niższy koszt robocizny, tym większa konkurencyjność na rynku, choć oczywiście zawsze trzeba się upewnić, czy jakość usług nie ucierpi. W branży bardzo ważna jest przejrzystość wycen i pewność, że nie przepłaca się za prostą usługę. Takie analizy pomagają potem przy większych przetargach czy po prostu przy wyborze podwykonawcy na budowie. Moim zdaniem to też dobra okazja, żeby nauczyć się patrzeć nie tylko na całość wyceny, ale na szczegóły – czasem właśnie na robociznę można najwięcej zaoszczędzić, jeśli samemu dba się o dostarczenie materiałów. Warto to zapamiętać szczególnie przy planowaniu większych inwestycji.

Pytanie 5

Który element instalacji chłodniczej oznaczono na schemacie cyfrą 4?

A. Skraplacz.

B. Sprężarkę.

C. Termostat.

D. Parownik.

Parownik to absolutnie kluczowy element każdej instalacji chłodniczej – to właśnie tutaj zachodzi właściwy proces chłodzenia pomieszczenia czy produktu. Na schemacie oznaczony cyfrą 4 parownik znajduje się wewnątrz komory chłodniczej i to do niego trafia czynnik chłodniczy w stanie ciekłym po rozprężeniu. W parowniku czynnik odbiera ciepło z otoczenia (np. z powietrza w komorze -15°C), dzięki czemu odparowuje i przechodzi w stan gazowy. To sprawia, że temperatura wewnątrz komory spada. W praktyce, np. w chłodniach spożywczych czy mroźniach, parowniki mają różne konstrukcje – od prostych rur po zaawansowane wymienniki z wentylatorami, aby efektywnie rozprowadzać schłodzone powietrze. Moim zdaniem bardzo ważne jest, żeby regularnie sprawdzać stan parownika, bo nawet lekka warstwa szronu czy brudu może drastycznie ograniczyć wydajność chłodzenia. Zgodnie z branżowymi standardami (np. normami PN-EN 378), parowniki muszą być dobierane do mocy chłodniczej całego układu i zapewniać odpowiednią powierzchnię wymiany ciepła. Warto pamiętać, że właściwe rozmieszczenie parownika w komorze to nie tylko lepsza efektywność, ale też mniejsze zużycie energii.

Pytanie 6

Elementami składowymi przedstawionego na rysunku agregatu chłodniczego są:

A. pompa, parownik i silnik.

B. parownik, sprężarka i silnik.

C. sprężarka, skraplacz i silnik.

D. skraplacz, parownik i pompa.

Dobrze wybrana odpowiedź, bo właśnie sprężarka, skraplacz oraz silnik to kluczowe elementy każdego agregatu chłodniczego, jeśli mówimy o klasycznych układach chłodniczych, np. w chłodniach przemysłowych czy klimatyzacji dużych obiektów. Sprężarka odpowiada za podnoszenie ciśnienia czynnika chłodniczego i jego transport w obiegu, a bez niej cały proces zupełnie by nie zadziałał. Skraplacz z kolei umożliwia oddanie ciepła na zewnątrz – bez tego nie byłoby możliwości schłodzenia czynnika do postaci ciekłej. Silnik elektryczny napędza sprężarkę i jest integralną częścią zestawu, bo bez napędu cała automatyka czy sterowanie nie mają sensu. Z mojego doświadczenia, podczas serwisowania takich urządzeń najwięcej awarii zdarza się właśnie w tych trzech podzespołach – zwłaszcza gdy elementy są źle konserwowane lub pracują w trudnych warunkach. Warto wiedzieć, że zgodnie z wytycznymi PN-EN 378 każdy agregat chłodniczy budowany jest właśnie w oparciu o te komponenty. W praktyce często spotyka się wersje z dodatkowymi zabezpieczeniami termicznymi czy automatycznymi zaworami, ale trzon zawsze stanowią te trzy elementy. Tak zbudowana maszyna gwarantuje wydajność i bezpieczeństwo eksploatacji, co jest bardzo ważne w branży spożywczej czy klimatyzacyjnej. Dla technika czy operatora umiejętność rozpoznania tych części to podstawa dalszej diagnostyki i napraw.

Pytanie 7

Na którym rysunku zilustrowano prawidłowy sposób posługiwania się palnikiem podczas montażu zaworu rozprężnego w technologii lutowania?

A. Rysunek I.

B. Rysunek II.

C. Rysunek III.

D. Rysunek IV.

Prawidłowy sposób posługiwania się palnikiem podczas montażu zaworu rozprężnego w technologii lutowania został właśnie pokazany na rysunku IV. Co tu jest istotne? Przede wszystkim chodzi o równomierne i jednoczesne rozgrzewanie zarówno króćców, jak i korpusu zaworu. Dzięki temu można uniknąć lokalnego przegrzania jednego elementu, co często skutkuje uszkodzeniem uszczelnień, deformacją czy nawet zniszczeniem całego zaworu – a to już potrafi nieźle popsuć dzień. Branżowe standardy, np. wg normy PN-EN ISO 13585, nakazują kontrolę rozprowadzania ciepła przy lutowaniu elementów miedzianych i mosiężnych, szczególnie w instalacjach chłodniczych i klimatyzacyjnych. No i fajnie jest wiedzieć, że takie podejście zapobiega też wewnętrznemu utlenianiu rury, bo nie przegrzewasz miejscowo materiału. Praktyka pokazuje, że lutowanie kilku końcówek równocześnie, tak jak tu, daje największą szansę na szczelność i trwałość połączeń. Lutowanie to nie wyścigi – tu liczy się precyzja i cierpliwość, bo naprawa błędów bywa kosztowna i czasochłonna. Moim zdaniem, jeżeli ktoś zamierza pracować w branży HVACR, powinien od razu wyrabiać sobie takie dobre nawyki. Takie detale robią różnicę, zwłaszcza gdy wszystko musi być zgodne z dokumentacją techniczną i wymaganiami producenta zaworów. W skrócie: lepiej poświęcić chwilę na właściwe rozgrzanie całości niż potem szukać nieszczelności pod presją czasu.

Pytanie 8

Jak należy ustawić wentylator W, grzałkę G oraz zawory elektromagnetyczne Z1 i Z2, aby w przedstawionym na schemacie urządzeniu chłodniczym mroźni, przeprowadzić proces odtajania parownika gorącymi parami czynnika.

A. W – włączony, G – włączona, Z1 – zamknięty, Z2 – otwarty.

B. W – wyłączony, G – włączona, Z1 – otwarty, Z2 – zamknięty.

C. W – włączony, G – wyłączona, Z1 – otwarty, Z2 – zamknięty.

D. W – wyłączony, G – włączona, Z1 – zamknięty, Z2 – otwarty.

W tym pytaniu chodziło o prawidłowe przygotowanie układu chłodniczego do procesu odtajania parownika przy użyciu gorących par czynnika. Kluczowe jest, żeby wentylator był wyłączony, bo jego praca w trybie odtajania może powodować rozprzestrzenienie wilgoci i ciepła po całej komorze, co nie jest pożądane – para powinna trafić tylko na parownik, a nie na produkty czy ścianki. Grzałka elektryczna ma być włączona, bo wspomaga proces odtajania – szybciej rozpuszcza lód na powierzchni parownika. Z1 (zawór elektromagnetyczny 1) musi być otwarty, żeby umożliwić przepływ gorących par do parownika, a Z2 zamknięty, żeby nie dopuścić do przejścia czynnika bezpośrednio do skraplacza – chodzi o skierowanie wszystkich gorących par na parownik. Takie ustawienie jest zgodne z zasadami serwisowymi i instrukcjami producentów, np. Danfoss czy Bitzer, i minimalizuje ryzyko nieprawidłowego odszraniania. W praktyce często spotyka się takie rozwiązanie w dużych mroźniach i chłodniach przemysłowych, gdzie ważna jest szybkość i skuteczność procesu, a jednocześnie nie można dopuścić do wzrostu temperatury produktów. No i jeszcze jedno – oprócz automatyki, operatorzy regularnie kontrolują, czy zawory faktycznie działają poprawnie, bo nawet najlepszy schemat nie zastąpi czujnego oka w praktyce. To ustawienie to taki branżowy standard i warto o tym pamiętać przy obsłudze oraz serwisie tego typu instalacji.

Pytanie 9

Termostatyczny zawór rozprężny utrzymuje

A. stałą ilość cieczy w parowniku.

B. stałą temperaturę w komorze.

C. stałe ciśnienie parowania.

D. stałe przegrzanie par.

Termostatyczny zawór rozprężny faktycznie utrzymuje stałe przegrzanie par na wyjściu z parownika. To jest kluczowy aspekt jego działania w każdej instalacji chłodniczej czy klimatyzacyjnej. Ten przegrzanie to różnica temperatury pomiędzy czynnikiem chłodniczym opuszczającym parownik w postaci pary a temperaturą wrzenia tego czynnika przy danym ciśnieniu. Z praktyki wynika, że odpowiednio dobrane przegrzanie pozwala zapobiec przedostawaniu się cieczy do sprężarki, co jest jednym z najgroźniejszych zjawisk – prowadzi do uszkodzenia urządzenia. Branżowe standardy, takie jak zalecenia producentów zaworów, podkreślają, aby właśnie na przegrzanie zwracać największą uwagę podczas regulacji i serwisowania instalacji. Gdy utrzymujesz stałe przegrzanie, zapewniasz zarówno optymalną wydajność chłodniczą, jak i bezpieczeństwo całego układu. Moim zdaniem, bez zrozumienia tej funkcji zaworu rozprężnego, trudno dobrze diagnozować i obsługiwać układy chłodnicze – szczególnie gdy chodzi o przepływy i dynamikę zmian obciążenia. Co ciekawe, różni producenci określają zalecane przegrzanie np. na poziomie 5–7 K, ale zawsze chodzi o to samo: ochronę sprężarki i efektywną pracę parownika. W codziennej praktyce serwisowej zawsze sprawdzam nie tylko temperaturę, ale i ciśnienie, bo tylko wtedy wiadomo na sto procent, że ustawienie zaworu jest właściwe.

Pytanie 10

Element oznaczony literą A na zamieszczonym schemacie dołączanym do dokumentacji technicznej agregatu chłodniczego to

A. zawór wody.

B. filtr osuszacz.

C. kurek trójdrogowy z przelotem.

D. termostatyczny zawór rozprężny.

Element oznaczony literą A to termostatyczny zawór rozprężny i właśnie to rozwiązanie jest szeroko spotykane w układach chłodniczych, zarówno w przemysłowych agregatach, jak i w małych systemach klimatyzacyjnych. Termostatyczny zawór rozprężny (TZR) odpowiada za precyzyjne dozowanie czynnika chłodniczego do parownika, wykorzystując pomiar temperatury i ciśnienia na wyjściu parownika, żeby utrzymać optymalne przegrzanie. Z mojego doświadczenia wynika, że właściwe działanie TZR przekłada się na stabilność chłodzenia i efektywność energetyczną całego układu. W branży panuje zasada, że dobrze dobrany i wyregulowany zawór rozprężny minimalizuje ryzyko zalania sprężarki cieczą, co jest kluczowe dla żywotności urządzenia. Często też spotykam się z sytuacjami, gdy niewłaściwe rozpoznanie tego elementu prowadzi do błędów przy rozruchu lub serwisowaniu instalacji. Moim zdaniem znajomość budowy i zasady działania TZR to absolutna podstawa dla każdego technika chłodnictwa, bo to właśnie ten zawór decyduje o właściwym rozprężeniu czynnika i stabilnej pracy parownika. Odpowiada on też za automatyczną korektę przepływu w zależności od obciążenia cieplnego, co jest zgodne z dobrymi praktykami wg norm branżowych PN-EN 378.

Pytanie 11

Podczas zamrażania immersyjnego żywności produkt podlega

A. szybkiemu schłodzeniu powierzchni podczas kontaktu z cieczą chłodzącą.

B. powolnemu ochładzaniu powierzchni podczas kontaktu z cieczą chłodzącą.

C. szybkiemu schłodzeniu powierzchni podczas kontaktu z chłodnym powietrzem.

D. powolnemu ochładzaniu powierzchni podczas kontaktu z chłodnym powietrzem.

Podczas zamrażania immersyjnego najważniejsze jest szybkie schłodzenie powierzchni produktu dzięki bezpośredniemu kontaktowi z cieczą chłodzącą, taką jak solanka, ciekły azot czy glikol. To rozwiązanie jest bardzo popularne w przemyśle spożywczym, szczególnie gdy zależy nam na zachowaniu wysokiej jakości żywności – chodzi o to, żeby nie powstawały duże kryształy lodu, które mogą uszkodzić strukturę komórkową produktu. Moim zdaniem warto pamiętać, że szybkie schładzanie powierzchni zapobiega też rozwojowi mikroorganizmów, bo im krótszy czas zamrażania, tym mniejsze ryzyko namnażania się bakterii. W praktyce widać to na przykładzie mrożonek owocowych czy warzywnych – smak i konsystencja są dużo lepsze niż po wolnym mrożeniu. Branżowe normy, jak HACCP czy wytyczne ISO 22000, również wskazują, że szybkie zamrażanie jest korzystne dla bezpieczeństwa i jakości produktów. Technika immersyjna ma jeszcze tę zaletę, że ciecz chłodząca bardzo równomiernie przekazuje ciepło całej powierzchni, eliminując tzw. efekt suchego powietrza, który czasem występuje przy zamrażaniu konwekcyjnym. To wszystko sprawia, że ta metoda jest praktyczna i często wybierana przez producentów żywności szukających najlepszych rozwiązań.

Pytanie 12

Co zawiera przedstawiony na rysunku pojemnik?

A. Czynnik chłodniczy do instalacji zawierającej czynniki chłodnicze r134a, R507A, R404A, R407C.

B. Czynnik chłodniczy do instalacji zawierającej inne czynniki chłodnicze niż r134a, R507A, R404A, R407C.

C. Olej do sprężarki chłodniczej instalacji zawierającej czynniki chłodnicze r134a, R507A, R404A, R407C.

D. Olej do chłodniczej instalacji absorpcyjnej zawierającej czynniki chłodnicze r134a, R507A, R404A, R407C.

To jest typowy pojemnik z olejem poliestrowym (POE), konkretnie 160 PZ, przeznaczonym do smarowania sprężarek chłodniczych w instalacjach pracujących na czynnikach takich jak R134a, R507A, R404A czy R407C. Moim zdaniem, wybór właściwego oleju to podstawa długowieczności i efektywności sprężarki. Na etykiecie wyraźnie jest napisane „Polyester Lubricant” oraz podane konkretne czynniki chłodnicze, z którymi ten olej jest kompatybilny. Stosowanie odpowiedniego oleju zapewnia nie tylko smarowanie, ale też prawidłowe odprowadzanie ciepła, ochronę przed zużyciem oraz utrzymanie szczelności układu. Praktyka pokazuje, że stosowanie oleju innego typu, np. mineralnego do nowoczesnych czynników HFC (takich jak wyżej wymienione), kończy się często poważnymi awariami. Oleje POE są higroskopijne, co oznacza, że bardzo łatwo chłoną wilgoć z powietrza – to kolejny powód, dla którego trzeba je przechowywać i stosować zgodnie z zaleceniami branżowymi. Warto pamiętać, że producenci zalecają stosowanie tylko dedykowanych olejów do danego typu czynnika – dokładnie tak jak pokazane na opakowaniu tutaj. Według norm branżowych i wytycznych producentów, nie ma kompromisów w tym zakresie, bo ryzykujemy kosztowną awarię całego układu chłodniczego.

Pytanie 13

Na ilustracji przedstawiono zawór

A. kulowy z przyłączami z rury miedzianej do zaciskania.

B. zwrotny z przyłączami z rury miedzianej do lutowania.

C. bezpieczeństwa z przyłączami z rury miedzianej do zaciskania.

D. elektromagnetyczny z przyłączami z rury miedzianej do lutowania.

To jest właśnie zawór elektromagnetyczny, czyli tak zwany elektrozawór, i tutaj z przyłączami z miedzi do lutowania. Najczęściej spotyka się go w instalacjach chłodniczych oraz klimatyzacyjnych, gdzie precyzyjna kontrola przepływu czynnika jest kluczowa. W przeciwieństwie do zaworów ręcznych, tutaj otwarcie i zamknięcie odbywa się na zasadzie działania elektromagnesu, przez co można go sterować automatycznie z poziomu systemu. Moim zdaniem to ogromna wygoda przy projektowaniu nowoczesnych instalacji, bo pozwala na szybkie reagowanie na zmiany parametrów pracy. Co do sposobu montażu, lutowanie zapewnia trwałe i szczelne połączenie, zgodne z normami branżowymi (np. PN-EN 378). Warto pamiętać, że zawory te wymagają odpowiedniej ochrony przed wilgocią i zabrudzeniami – szczególnie cewka. Z mojego doświadczenia wynika, że prawidłowy dobór napięcia zasilania cewki to podstawa – wiele awarii wynika z pomyłek na tym etapie. Praktycznie w każdej dużej instalacji chłodniczej znajdziesz taki zawór, bo jest niezastąpiony przy sterowaniu automatycznym. Często spotyka się je także w pompach ciepła, centralnych klimatyzacjach czy nawet w niektórych nowoczesnych systemach grzewczych. Dobrze wiedzieć, że te do lutowania są preferowane w przypadku rur miedzianych, bo to rozwiązanie najbardziej niezawodne i zgodne z dobrymi praktykami branżowymi.

Pytanie 14

Właściwe miejsce montażu w instalacji czujnika termostatycznego zaworu rozprężnego oznaczono na ilustracji

A. literą A.

B. literą B.

C. literą C.

D. literą D.

Czujnik termostatyczny zaworu rozprężnego powinien być montowany dokładnie w miejscu oznaczonym literą D. Wynika to z tego, że jego zadaniem jest precyzyjny pomiar temperatury gazu opuszczającego parownik w instalacji chłodniczej lub klimatyzacyjnej. Dzięki temu zawór rozprężny może odpowiednio dozować ilość czynnika chłodniczego, co przekłada się bezpośrednio na efektywność całego układu. Gdy czujnik jest umieszczony zaraz na wyjściu z parownika (czyli na przewodzie ssawnym, tuż za parownikiem), pomiar jest najbardziej wiarygodny. Moim zdaniem, to po prostu jedyne sensowne miejsce, bo wtedy czujnik łapie dokładnie to, co powinien – czyli temperaturę par czynnika, a nie cieczy czy mieszanki. Tak montują to wszyscy dobrzy fachowcy, a i większość producentów w instrukcjach dokładnie tak zaleca. Sam miałem okazję widzieć instalacje, gdzie czujnik był w innym miejscu i od razu pojawiały się problemy z regulacją. Jak ktoś myśli o porządnym serwisie, to zawsze sprawdza, czy czujnik nie wisi gdzieś wyżej albo nie jest zbyt oddalony od parownika, bo to negatywnie wpływa na przegrzanie i stabilność pracy. Jeśli czujnik będzie zamontowany w innym punkcie, to urządzenie może niedokładnie odczytywać temperaturę i niepotrzebnie ograniczać lub zwiększać przepływ czynnika. To podstawowa wiedza w branży chłodniczej.

Pytanie 15

W urządzeniu chłodniczym ciśnienie czynnika R290 na ssaniu wynosi 2,91 bara przy temperaturze na wypływie z parownika równej -7ºC. Na podstawie zamieszczonych w tabeli właściwości termodynamicznych czynnika R290, określ temperaturę przegrzania tego czynnika.

Tabela własności termodynamicznych R290
Temperatura	Ciśnienie nasycenia
°C	bar
-25	2,03
-20	2,44
-15	2,91
-10	3,45
-5	4,06

A. 7ºC

B. 8ºC

C. -8ºC

D. -15ºC

Temperatura przegrzania to bardzo ważna rzecz w praktyce chłodniczej. Jej prawidłowe wyznaczenie zapobiega poważnym awariom sprężarki i pozwala lepiej ocenić sprawność całego układu. W tym pytaniu chodziło o to, żeby zrozumieć, jak korzystać z tabeli właściwości czynnika R290. Przy ciśnieniu ssania równym 2,91 bara trzeba było odnaleźć w tabeli temperaturę odpowiadającą temu ciśnieniu – wychodzi na to, że jest to -15ºC (po prostu czytasz z tabeli). Następnie wystarczyło porównać tę temperaturę nasycenia z temperaturą na wyjściu z parownika, która wynosi -7ºC. Przegrzanie to różnica: -7ºC minus (-15ºC), czyli 8ºC – i właśnie taką wartość trzeba było wskazać. Moim zdaniem, w praktyce serwisowej takie zadania robi się niemal na każdej pracy przy układzie chłodniczym, bo bez tego nie da się poprawnie dobrać dyszy czy zaworu rozprężnego. Warto wiedzieć, że standardowe przegrzania w układach z R290 zwykle mieszczą się w przedziale 5-10ºC, więc Twój wynik zgadza się z dobrymi praktykami branżowymi. Znając ten mechanizm, łatwiej zauważyć odchylenia świadczące o problemach z napełnieniem czy zabrudzeniach w parowniku. Szczerze mówiąc, jeśli ktoś myśli o pracy w serwisie chłodniczym, musi takie obliczenia opanować do perfekcji – tu nie ma miejsca na zgadywanie.

Pytanie 16

W przedstawionym na ilustracji układzie do odzysku czynnika chłodniczego element wskazany strzałką to

A. filtr.

B. zawór pary.

C. zawór cieczy.

D. przepływomierz.

Element wskazany strzałką to filtr, co widać po charakterystycznym kształcie i umiejscowieniu na przewodzie pomiędzy układem a maszyną do odzysku czynnika chłodniczego. Takie filtry są absolutnie kluczowe podczas procedury odzysku, bo chronią sprężarkę urządzenia oraz sam czynnik chłodniczy przed zanieczyszczeniami mechanicznymi, jak opiłki metalu, a także drobinami produktów rozpadu smarów czy elementów instalacji. Moim zdaniem, często niedoceniany etap, bo wielu techników skupia się na połączeniach i szczelności, a zapomina o jakości odzyskiwanego czynnika. Branżowe normy, jak chociażby F-gazowe wytyczne czy procedury Recovery Machine Best Practices, jasno wskazują na obowiązek stosowania filtrów – szczególnie wtedy, gdy układ mógł być narażony na kontakt z wilgocią lub gdy nie znamy historii serwisowej instalacji. Filtr taki trzeba regularnie wymieniać – brak przeglądu skutkuje nie tylko utratą wydajności samej maszyny, ale też ryzykiem uszkodzenia kosztownych komponentów. Osobiście zawsze sprawdzam stan filtra przed rozpoczęciem pracy – to niby drobiazg, ale może uratować sprzęt przed poważną awarią. Dobrze wiedzieć, że to nie jest element, na którym powinno się oszczędzać. W praktyce serwisowej obecność filtra jest jednym z wyznaczników profesjonalizmu ekipy technicznej.

Pytanie 17

Wskaż przyczynę mokrej pracy sprężarki, w przypadku układu chłodniczego z termostatycznym zaworem rozprężnym.

A. Zbyt mała ilość czynnika w urządzeniu chłodniczym.

B. Nastawienie zbyt dużego przegrzania.

C. Czujnik nie przylega do parownika.

D. Za mała wydajność zaworu.

W przypadku układów chłodniczych z termostatycznym zaworem rozprężnym (TZR) bardzo ważne jest prawidłowe zamocowanie czujnika TZR na rurze ssawnej parownika. To, czy czujnik rzeczywiście dobrze przylega do powierzchni, ma bezpośredni wpływ na to, jak zawór reguluje dopływ czynnika chłodniczego. Jeżeli czujnik nie styka się odpowiednio z rurą, przekłamuje pomiar temperatury – najczęściej pokazuje, że jest ona niższa, niż w rzeczywistości. W efekcie TZR otwiera się szerzej, wpuszczając do parownika zbyt dużo ciekłego czynnika. Ten nadmiar chłodziwa nie zdąży całkowicie odparować i część cieczy trafia do sprężarki. W praktyce mówimy wtedy o „mokrej pracy sprężarki” – bardzo niebezpiecznym zjawisku, prowadzącym nawet do zatarcia lub uszkodzenia zaworów czy łożysk. Prawidłowe przyleganie czujnika zapewnia dokładną kontrolę przegrzania, co zaleca się zgodnie z normami branżowymi (np. PN-EN 378). Spotkałem się z sytuacjami, gdzie przez nieuwagę czujnik był luźno zamocowany na rurze, owinięty tylko jednym paskiem opaski – i od razu pojawiał się problem z mokrą pracą. Dlatego zawsze warto poświęcić chwilę na sprawdzenie, czy czujnik jest dobrze zamocowany, a izolacja jest kompletna. To niby drobiazg, a potrafi uratować cały układ przed poważną awarią. Praktycy zawsze zwracają na to uwagę podczas uruchamiania instalacji i przeglądów serwisowych.

Pytanie 18

Który z czynników chłodniczych posiada najniższe wartości GWP i ODP?

A. R 134a

B. R 290

C. R 600a

D. R 717

R 717, czyli amoniak, jest jednym z najbardziej ekologicznych czynników chłodniczych na rynku. Jego GWP (Global Warming Potential, czyli potencjał tworzenia efektu cieplarnianego) wynosi praktycznie zero, co oznacza, że nie wpływa on na globalne ocieplenie. Podobnie, ODP (Ozone Depletion Potential, potencjał niszczenia warstwy ozonowej) też jest zerowy, więc nie zagraża warstwie ozonowej. Amoniak jest stosowany w dużych instalacjach przemysłowych, chłodniach, mleczarniach czy browarach – tam, gdzie ważna jest efektywność, niezawodność i troska o środowisko. Dla przykładu, w standardzie EN 378 dotyczącej bezpieczeństwa w systemach chłodniczych, amoniak jest wręcz promowany jako czynnik o najniższym wpływie na środowisko. Oczywiście, trzeba pamiętać, że ma on swoje wady – jest toksyczny i mocno drażniący, więc wymaga bardzo dobrej wentylacji i specjalnych procedur bezpieczeństwa, ale to właśnie jego właściwości ekologiczne sprawiają, że branża coraz częściej na niego stawia, szczególnie tam, gdzie liczy się ochrona klimatu. Osobiście uważam, że jeśli ktoś myśli przyszłościowo i chce być w zgodzie z najnowszymi trendami ekologicznymi, to powinien właśnie uczyć się pracy z amoniakiem. To już nie są tylko teoria – coraz więcej firm inwestuje w „zielone” technologie i systemy na R 717. Warto też wspomnieć, że amoniak ma bardzo dobre właściwości termodynamiczne, co przekłada się na wysoką sprawność energetyczną instalacji. Podsumowując, wybór R 717 to nie tylko ekologia, ale też ekonomia i efektywność, a w branży chłodnictwa już się to powoli staje standardem.

Pytanie 19

Którego z przedstawionych narzędzi używa się do wykonania kielicha w rurze miedzianej?

A. Narzędzie 1

B. Narzędzie 2

C. Narzędzie 3

D. Narzędzie 4

Narzędzie widoczne na pierwszym zdjęciu to profesjonalna kielicharka do rur miedzianych, najczęściej wykorzystywana przez instalatorów podczas montażu instalacji chłodniczych czy grzewczych. To urządzenie jest zaprojektowane specjalnie do wykonywania kielichów, czyli rozszerzania końcówek rur miedzianych w taki sposób, aby można było je później połączyć na zakładkę i zapewnić szczelność całego układu. Z mojego doświadczenia wynika, że użycie takiej kielicharki daje gwarancję powtarzalnych i precyzyjnych kielichów, co jest zgodne z normami branżowymi, takimi jak PN-EN 12735-1 dotycząca rur miedzianych do instalacji. Dobre praktyki mówią, żeby zawsze wybierać narzędzie dedykowane do danej operacji – improwizowanie kończy się zwykle nieszczelnością lub uszkodzeniem materiału. Warto dodać, że nowoczesne kielicharki, takie jak ta na zdjęciu, często mają napęd automatyczny czy nawet sterowanie elektroniczne, co ułatwia pracę w trudnych warunkach. Według mnie, jeśli ktoś myśli poważnie o hydraulice czy klimatyzacji, inwestycja w solidną kielicharkę szybko się zwraca, bo nie da się jej niczym zastąpić, jeśli zależy nam na jakości i trwałości połączeń. W praktyce, prawidłowo wykonany kielich to podstawa każdej dobrej instalacji i zawsze warto stosować się do zaleceń producentów oraz przepisów BHP. Takie narzędzie sprawia, że praca idzie dużo szybciej i pewniej, a efekty są zgodne z oczekiwaniami klienta.

Pytanie 20

Na podstawie właściwości materiałów zamieszczonych w tabelach określ, który z nich najlepiej nadaje się do zastosowań termoizolacyjnych.

A. Tabela 1

B. Tabela 2

C. Tabela 3

D. Tabela 4

Materiał z tabeli 4 zdecydowanie najlepiej nadaje się do zastosowań termoizolacyjnych, bo spełnia najważniejsze wymagania stawiane przez branżę budowlaną i normy, takie jak PN-EN ISO 6946 czy wytyczne ITB. Po pierwsze, jest niepalny, co w praktyce ma ogromne znaczenie – ognioodporność materiałów izolacyjnych to podstawa bezpieczeństwa użytkowników i zgodności z przepisami przeciwpożarowymi, szczególnie w budynkach użyteczności publicznej czy mieszkalnych. Po drugie, niski współczynnik przewodzenia ciepła przekłada się bezpośrednio na skuteczność izolacji – im niższa lambda, tym lepiej materiał ogranicza straty energii cieplnej, co od razu widać na rachunkach za ogrzewanie. Kolejny atut: niska zdolność pochłaniania wilgoci i dyfuzji pary wodnej mocno zmniejsza ryzyko degradacji termoizolacji przez wilgoć, grzyby czy pleśnie. I jeszcze jedna rzecz: odporność na czynniki biologiczne zapewnia długą żywotność warstwy izolacyjnej – nie bez powodu inwestorzy coraz częściej wybierają materiały właśnie według tych kryteriów. Z mojego doświadczenia wynika, że takie materiały stosuje się zarówno w domach jednorodzinnych, jak i w dużych obiektach przemysłowych czy magazynach, bo po prostu dają pewność, że izolacja spełni swoje zadanie przez lata. W praktyce, wybierając materiał z tabeli 4, idziemy zgodnie z najlepszymi praktykami oraz wymaganiami rynku i przepisów, więc taki wybór zwyczajnie ma sens.

Pytanie 21

Fragment instrukcji obsługi agregatu chłodniczego

Podczas próby szczelności wymagane jest napełnienie instalacji azotem i sprawdzenie utrzymywania się stałego ciśnienia. Ciśnienie podczas próby szczelności powinno wynosić 110% maksymalnego ciśnienia pracy i po 24 godzinach spadek tego ciśnienia nie powinien być większy niż 1% w tej samej temperaturze.

Maksymalne ciśnienie pracy dla badanej instalacji wynosi 24 bar. Na podstawie podanej instrukcji wskaż prawidłowe wartości ciśnienia p w instalacji podczas próby szczelności oraz dopuszczalnego ciśnienia p₂₄ₕ dla 1% spadku ciśnienia po 1 dobie.

A. p = 24,00 bar, p₂₄ₕ < 26,40 bar

B. p = 24,00 bar, p₂₄ₕ < 0,26 bar

C. p = 26,40 bar, p₂₄ₕ < 0,26 bar

D. p = 26,40 bar, p₂₄ₕ < 2,61 bar

Świetnie – to właśnie jest prawidłowy tok myślenia w tej sytuacji! W instrukcji wyraźnie jest napisane, że podczas próby szczelności instalację należy napełnić azotem do ciśnienia 110% maksymalnego ciśnienia pracy. Skoro maksymalne ciśnienie robocze to 24 bary, to próbne ciśnienie obliczamy tak: 24 bar × 1,10 = 26,40 bar. I to jest kluczowe, bo trzeba pamiętać, że testujemy układ na nieco wyższym ciśnieniu niż normalna praca, żeby mieć pewność, że wszystko wytrzyma i nie ma nieszczelności, które mogłyby ujawnić się dopiero przy obciążeniu. Co do drugiego parametru – 1% spadku ciśnienia po 24 godzinach, oczywiście mówimy o 1% wartości próbnej, czyli znowu: 1% × 26,40 bar = 0,264 bar. To oznacza, że spadek po dobie nie może być większy niż 0,26 bar (zaokrąglając). Tak się robi w branży chłodniczej, bo to daje realne zabezpieczenie przed nieszczelnościami – nawet tymi drobnymi, które są trudne do wykrycia na pierwszy rzut oka. Moim zdaniem sporo ludzi o tym zapomina i przykłada zbyt dużą wagę do ciśnienia pracy, a za mało do prób, a przecież to właśnie dzięki takim testom wiemy, że system będzie szczelny nie tylko na papierze. W praktyce zawsze warto zwracać uwagę na temperaturę otoczenia podczas pomiarów – bo to też ma wpływ na ciśnienie i czasami potrafi nieźle namieszać w interpretacji wyników. Dlatego najlepiej prowadzić pomiary w możliwie stałych warunkach i na spokojnie wszystko przeliczyć. W sumie takie podejście to już standard na dobrych budowach i serwisach chłodniczych.

Pytanie 22

Do uszkodzenia wału korbowego sprężarki może doprowadzić

A. tłoczenie przez sprężarkę powietrza.

B. zasysanie ciekłego czynnika przez sprężarkę.

C. zasysanie gazowego czynnika przez sprężarkę.

D. tłoczenie przez sprężarkę czynnika gazowego.

Prawidłowo wskazałeś, że zasysanie ciekłego czynnika przez sprężarkę może doprowadzić do uszkodzenia wału korbowego. To dość poważny temat w praktyce serwisowej, bo w rzeczywistości sprężarki chłodnicze czy klimatyzacyjne są projektowane wyłącznie do sprężania gazów – nie cieczy. Jak ciecz dostanie się do cylindra, to już nie żarty: łatwo o tzw. efekt hydraulic lock, czyli nagły wzrost ciśnienia, który dosłownie rozrywa lub wygina elementy mechaniczne. Wał korbowy wtedy dostaje porządnie w kość. Dodatkowo łożyska mogą się zablokować, a smarowanie zostaje zaburzone – ciecz nie smaruje jak gaz z olejem, przez co może dojść do zatarcia. Moim zdaniem praktycy powinni zwracać szczególną uwagę na poprawne odparowanie czynnika w parowniku i unikać zalewania sprężarki cieczą, bo to jeden z najłatwiejszych sposobów na przedwczesne zniszczenie urządzenia. W instrukcjach producentów często jest wyraźna uwaga o konieczności stosowania odpowiednich separatorów cieczy i kontroli superheat. Co ważne, w każdej szkole branżowej ten temat przewija się regularnie na zajęciach z eksploatacji urządzeń chłodniczych – bo to podstawa wiedzy. Jeszcze dodam, że w praktyce zawodowej widać, jak nawet drobne błędy montażowe prowadzą do takich problemów, a koszty naprawy są potem niemałe. Dobrym przykładem jest sytuacja, gdy źle wyregulowany zawór rozprężny dopuszcza za dużo cieczy do ssania – i już po robocie.

Pytanie 23

Ladę chłodniczą przedstawiono na rysunku

A. Rysunek 1

B. Rysunek 2

C. Rysunek 3

D. Rysunek 4

Lada chłodnicza, którą widać na rysunku 3, to typowy element wyposażenia sklepów spożywczych, mięsnych czy cukierniczych. Jej konstrukcja pozwala na wygodne prezentowanie produktów przy jednoczesnym utrzymaniu odpowiedniej temperatury, która jest kluczowa dla jakości i bezpieczeństwa żywności. Bardzo charakterystycznym elementem jest przeszklenie od strony klienta oraz półotwarta lub przeszklona część górna – to nie tylko wpływa na estetykę, ale także na łatwość dostępu i higienę. Takie lady stosuje się najczęściej do eksponowania wędlin, mięsa, serów, ciast oraz innych produktów szybko psujących się. W praktyce handlowej to urządzenie spełnia standardy HACCP, czyli systemu zapewnienia bezpieczeństwa żywności, a także obowiązujące normy branżowe dotyczące chłodnictwa. Z mojego doświadczenia wynika, że dobór odpowiedniej lady chłodniczej ma ogromne znaczenie dla utrzymania świeżości produktów oraz atrakcyjności oferty dla klienta – nie bez powodu większość sklepów inwestuje właśnie w takie rozwiązania. Warto też pamiętać, że regularna konserwacja i czyszczenie lady przekłada się na długą żywotność urządzenia i bezpieczeństwo sanitarne. Takie praktyczne kwestie często są pomijane, a mają fundamentalny wpływ na codzienną pracę w branży spożywczej.

Pytanie 24

Na ilustracji przedstawiono system klimatyzacji typu

A. VRF.

B. multisplit.

C. monoblok.

D. powietrze-woda.

To jest właśnie klasyczny przykład instalacji typu multisplit. W systemie multisplit jedna jednostka zewnętrzna obsługuje kilka jednostek wewnętrznych, które mogą mieć różne typy montażu – na ścianie, kasetonowe, kanałowe czy przypodłogowe. Często stosuje się takie rozwiązanie w mieszkaniach, niewielkich biurach czy sklepach, gdzie zależy nam na indywidualnej regulacji temperatury w kilku pomieszczeniach, ale nie chcemy montować osobnej jednostki zewnętrznej dla każdego klimatyzatora. To o tyle wygodne, że zmniejszamy ilość sprzętu na elewacji i upraszczamy serwis. Z mojego doświadczenia instalacje multisplit są kompromisem między prostotą a elastycznością – są tańsze i prostsze w montażu niż rozbudowany system VRF, a dają sporo możliwości. Warto też pamiętać, że w przypadku multisplita nie ma pełnej niezależności pracy każdego z klimatyzatorów jak w systemach VRF, ale i tak możemy ustawiać różne tryby pracy czy temperatury w poszczególnych pomieszczeniach. Branżowe standardy, takie jak normy PN-EN 14511 czy zalecenia producentów, jednoznacznie wskazują na takie rozwiązania jako optymalne dla małych i średnich obiektów. Multisplit świetnie się sprawdza tam, gdzie potrzebujemy komfortu i elastyczności bez zbędnych komplikacji.

Pytanie 25

W przedstawionej na ilustracji pompie ciepła zastosowano kolektor gruntowy

A. spiralny pionowy.

B. spiralny poziomy.

C. z sondami pionowymi.

D. ze studniami czerpalnymi i zrzutowymi.

Na ilustracji widzimy przykład zastosowania spiralnego pionowego kolektora gruntowego w instalacji pompy ciepła. Ten typ kolektora w praktyce jest dość często stosowany, szczególnie tam, gdzie działka nie pozwala na rozłożenie długich, poziomych rur. Spiralny pionowy kolektor to nic innego jak zakręcona w formie spirali rura, która umieszczana jest pionowo w wykopie na głębokości sięgającej nawet kilku metrów. Pozwala to na efektywne wykorzystanie ciepła z głębszych warstw gruntu, gdzie temperatura jest bardziej stabilna przez cały rok. Z mojego doświadczenia wynika, że taka konstrukcja jest świetna na mniejszych posesjach, bo nie wymaga dużej powierzchni – wystarczy wykopać kilka głębszych otworów. Dobór tego rozwiązania jest zgodny z dobrymi praktykami branżowymi, a także z wytycznymi producentów pomp ciepła, którzy często rekomendują właśnie spiralne pionowe kolektory tam, gdzie warunki gruntowe i wielkość działki są ograniczone. Warto też pamiętać, że taki kolektor, mimo mniejszej powierzchni chłonnej względem poziomych rozkładów, potrafi zapewnić bardzo dobrą efektywność energetyczną systemu, szczególnie przy wysokim poziomie wód gruntowych. Branża docenia to rozwiązanie za prostotę montażu i przewidywalność parametrów pracy przez cały rok. Moim zdaniem, znajomość różnych typów kolektorów i ich zastosowań to klucz, żeby dobrze dobrać system do konkretnej inwestycji.

Pytanie 26

Na schemacie przedstawiono zasadę funkcjonowania

A. zasobnika ciepłej wody.

B. centrali klimatyzacyjnej.

C. powietrznej pompa ciepła.

D. klimatyzatora przypodłogowego.

To jest właśnie schemat działania powietrznej pompy ciepła, czyli urządzenia, które przenosi energię cieplną z powietrza zewnętrznego do instalacji grzewczej lub przygotowania ciepłej wody użytkowej. Moim zdaniem, to jedno z ciekawszych rozwiązań ostatnich lat, szczególnie jeśli zależy nam na poprawie efektywności energetycznej domu i obniżeniu rachunków za ogrzewanie. Zwróć uwagę, że na schemacie widać jednostkę zewnętrzną z wentylatorem (to charakterystyka powietrznych pomp ciepła), zbiornik buforowy oraz układ przygotowania CWU (ciepłej wody użytkowej). W praktyce pompy ciepła powietrze-woda działają w oparciu o cykl termodynamiczny, bardzo podobny do lodówki, tylko że proces przebiega „na odwrót” – ciepło jest pobierane z otoczenia i oddawane do instalacji. Tego typu rozwiązania wpisują się w aktualne normy, jak choćby PN-EN 14511, oraz wytyczne programów dofinansowania OZE. Z mojego doświadczenia warto pamiętać, że prawidłowa konfiguracja i dobór bufora oraz automatyki sterującej są kluczowe dla stabilnej pracy całego systemu. Instalatorzy często podkreślają, że odpowiednia izolacja przewodów oraz regularny serwis wydłużają żywotność urządzenia. W Polsce takie pompy są coraz popularniejsze, bo pozwalają wykorzystać odnawialne źródła energii, obniżając emisję CO2.

Pytanie 27

Zgodnie z danymi zamieszczonymi w tabeli z instrukcji obsługi klimatyzatora w okresie letnim dolny i górny limit temperaturowy dla jednostki wewnętrznej wg termometru suchego wynosi odpowiednio

A. -20˚C i 43˚C

B. 20˚C i 27˚C

C. 21˚C i 32˚C

D. 15˚C i 23˚C

Zdecydowanie dobrze! 21°C i 32°C to prawidłowe limity temperaturowe dla jednostki wewnętrznej klimatyzatora w trybie chłodzenia, jeśli patrzymy na odczyty z termometru suchego (DB). Wynika to z tego, że większość klimatyzatorów typu split jest projektowana do pracy w takich właśnie warunkach – pozwala to na efektywne chłodzenie i jednocześnie chroni urządzenie przed przeciążeniem czy awarią. W praktyce podczas upalnych dni, kiedy temperatura wewnątrz pomieszczenia zbliża się do górnej granicy, klimatyzator może pracować z maksymalną wydajnością, ale nadal bezpiecznie. Z kolei przy niższych temperaturach, poniżej 21°C, uruchamianie funkcji chłodzenia jest niezalecane, bo sprężarka może pracować nieprawidłowo i spada skuteczność osuszania powietrza. Takie limity znajdziemy nie tylko w instrukcjach obsługi, ale i w normach dotyczących HVAC, np. PN-EN 14511. Moim zdaniem warto to pamiętać przy projektowaniu instalacji – zawsze trzeba sprawdzać specyfikację producenta, bo nawet jeśli w danym pomieszczeniu jest chłodniej niż 21°C, to nie powinniśmy wtedy próbować wymuszać pracy klimatyzatora w trybie chłodzenia. Praktycznie patrząc, to właśnie w tych zakresach urządzenie będzie działało najdłużej bez zbędnych awarii i kosztownych serwisów. Warto o tym pamiętać nie tylko przy montażu, ale też przy codziennym użytkowaniu.

Pytanie 28

Na której ilustracji umieszczono przyrząd stosowany do kontroli spadku ciśnienia na filtrze?

A. Na ilustracji 1.

B. Na ilustracji 2.

C. Na ilustracji 3.

D. Na ilustracji 4.

Na ilustracji 2 znajduje się typowy manometr różnicowy, często stosowany do kontroli spadku ciśnienia na filtrze. Jest to urządzenie, które pozwala na bieżąco monitorować różnicę ciśnień przed i za filtrem, co jest kluczowe w eksploatacji instalacji wentylacyjnych i klimatyzacyjnych. Moim zdaniem takie rozwiązanie to podstawa w nowoczesnych systemach HVAC, bo umożliwia szybkie wykrycie zanieczyszczenia filtra i zapobiega niepotrzebnym awariom czy spadkom wydajności. Stosowanie manometrów różnicowych, jak ten z ilustracji, jest zalecane przez większość instrukcji producentów filtrów powietrza oraz standardy branżowe (np. PN-EN 779 czy zalecenia REHVA). W praktyce, jeśli różnica ciśnień przekroczy wartość graniczną, wiadomo że filtr należy wymienić, co pozwala unikać zbędnych serwisów i zapewnia efektywność energetyczną systemu. Warto też pamiętać, że taki przyrząd nie tylko chroni urządzenia, ale też pozwala zadbać o bezpieczeństwo użytkowników budynku. Z doświadczenia wiem, że osoby regularnie korzystające z takich wskaźników są w stanie zdecydowanie szybciej reagować na wszelkie anomalie w pracy instalacji.

Pytanie 29

Przedstawione na ilustracji elementy stosowane są podczas wykonywania

A. prac zabezpieczających zamocowanie filtrów powietrza.

B. zewnętrznej izolacji termicznej przewodów wentylacyjnych.

C. wewnętrznej izolacji termicznej przewodów wentylacyjnych.

D. prac zabezpieczających zamocowanie przewodów elektrycznych.

Elementy widoczne na ilustracji to typowe uchwyty montażowe z podstawą samoprzylepną lub do mocowania mechanicznego (tzw. szpilki montażowe z talerzykami). Stosuje się je najczęściej podczas wykonywania zewnętrznej izolacji termicznej przewodów wentylacyjnych. Chodzi o to, żeby warstwa izolacji – na przykład z wełny mineralnej albo pianki – trzymała się stabilnie na powierzchni kanałów, które prowadzą powietrze w instalacjach wentylacyjnych. Bez takich mocowań izolacja zaczęłaby się zsuwać albo odstawać, co w praktyce szybko prowadzi do strat ciepła i różnych mostków termicznych. Z moich obserwacji wynika, że montaż tych elementów jest wręcz standardem na budowie, bo gwarantuje szczelność i trwałość izolacji. Najlepiej stosować je zgodnie z wytycznymi producenta oraz normami branżowymi, np. PN-EN 14303. Warto też pamiętać, że dobór odpowiedniej długości szpilki i rodzaju talerzyka zależy od grubości i typu izolacji – to niby banał, ale w praktyce bardzo często ktoś o tym zapomina. Takie rozwiązania są praktyczne i sprawdzają się nie tylko na prostych odcinkach, ale też przy kształtkach czy trójnikach. Dobrze jest też, moim zdaniem, sprawdzać jakość kleju lub powłoki – niskiej jakości mocowania potrafią puścić pod wpływem wilgoci lub drgań instalacji. Całość to bardzo ważny detal w całym systemie wentylacji.

Pytanie 30

Na zamieszczonym rysunku centrali klimatyzacyjnej element służący do odzysku ciepła oznaczono cyfrą

A. 1

B. 2

C. 6

D. 7

Element oznaczony cyfrą 2 na tym schemacie centrali klimatyzacyjnej to właśnie wymiennik krzyżowy, który odpowiada za odzysk ciepła. W praktyce to jest serce całego odzysku energii – powietrze wywiewane oddaje swoją energię cieplną powietrzu nawiewanemu, co znacząco pozwala ograniczyć koszty ogrzewania lub chłodzenia. Szczerze mówiąc, bez tego elementu, nowoczesna wentylacja mechaniczna właściwie nie miałaby sensu ekonomicznego, bo straty energii byłyby zbyt duże. Wymienniki te buduje się zgodnie z normami PN-EN 308, które określają minimalną sprawność temperaturową na poziomie 50%, ale w praktyce dobre urządzenia osiągają nawet 70-80%. Najczęściej spotykane są w biurowcach, szkołach czy szpitalach, gdzie wentylacja działa cały czas i każda oszczędność energii ma znaczenie. Moim zdaniem, warto sobie od razu utrwalić, że odzysk ciepła to jedna z najważniejszych funkcji centrali, a wymiennik krzyżowy (lub obrotowy) to kluczowy moduł z punktu widzenia ekologii i portfela inwestora. Czasem spotyka się też systemy z glikolem albo regeneracyjne, ale tu na rysunku ewidentnie widać klasyczny wymiennik krzyżowy, najczęściej obecny w praktyce. Praca bez odzysku ciepła w obecnych realiach energetycznych jest po prostu nieopłacalna, a nawet niezgodna z nowymi standardami budowlanymi.

Pytanie 31

Na podstawie danych zamieszczonych w tabeli wskaz manometr, który należy zamontować na przyłączu 1/8" między sprężarką a skraplaczem układu chłodniczego pompy ciepła z czynnikiem chłodniczym R410A.

A. I.

B. II.

C. III.

D. IV.

Wybrałeś manometr oznaczony jako II i to jest bardzo dobry wybór w tej sytuacji. Patrząc na tabelę, od razu rzuca się w oczy, że tylko manometr II posiada wszystkie wymagane cechy: przyłącze 1/8 cala (czyli dokładnie takie, jak trzeba między sprężarką a skraplaczem), odpowiedni zakres pomiarowy do 50 barów (a to jest super ważne, bo ciśnienia na tłoczeniu przy R410A potrafią sięgnąć nawet okolic 40 barów w szczycie), no i przede wszystkim jest wyskalowany właśnie na czynnik R410A. Z mojego doświadczenia wynika, że w praktyce bardzo często pomija się właściwą skalę, a później wskazania są mylące i można sobie narobić problemów. Tutaj nie ma tego ryzyka – wszystko się zgadza. Dobrą praktyką zgodnie z normami F-gazowymi jest użycie manometru wyskalowanego dla konkretnego czynnika, bo wtedy odczyty są dużo dokładniejsze i nie trzeba kombinować z przeliczaniem ciśnień czy temperatur. Spotkałem się na serwisie z sytuacjami, gdzie ktoś montował manometr o zbyt małym zakresie albo nieodpowiedni pod kątem czynnika i kończyło się to błędną diagnozą. Także pamiętaj: odpowiedni gwint, zakres ciśnień i skala specjalnie pod dany czynnik to absolutna podstawa jeśli chodzi o bezpieczeństwo i precyzję serwisowania układów z R410A. To się zwyczajnie opłaca i oszczędza masę nerwów.

Pytanie 32

Ile wynosi temperatura i wilgotność względna powietrza w punkcie oznaczonym na wykresie Moliera cyfrą 1?

A. Temp. -5°C, wilgotność 90%

B. Temp. 0°C, wilgotność 60%

C. Temp. 21°C, wilgotność 40%

D. Temp. 40°C, wilgotność 20%

Odpowiedź wskazująca na temperaturę 21°C i wilgotność względną 40% jest tutaj jak najbardziej prawidłowa. Punkt oznaczony na wykresie Moliera dokładnie odpowiada tym parametrom – wystarczy poprowadzić linie poziomą z osi temperatury i pionową z krzywych wilgotności względnej. Takie warunki są bardzo częste w pomieszczeniach klimatyzowanych, gdzie dąży się do zapewnienia komfortu cieplnego zgodnie z normami takimi jak PN-EN ISO 7730. Z mojego doświadczenia wynika, że przy takich wartościach powietrze jest odczuwalne jako neutralne, nie za suche, co sprzyja efektywnej pracy i dobremu samopoczuciu użytkowników. W praktyce, właśnie 21°C i 40% wilgotności są często ustawiane w biurach, muzeach czy serwerowniach, bo pozwalają ograniczyć rozwój pleśni i korozji, a zarazem minimalizują ryzyko kondensacji. Warto pamiętać, że odczyty z wykresu Moliera są podstawową umiejętnością każdego technika HVAC – nie tylko pozwalają dobrać parametry wentylacji, ale są też nieocenione przy analizie procesów osuszania czy nawilżania powietrza. Dobrze znać te zależności, bo pomagają szybko ocenić, w jakim zakresie pracuje instalacja i czy nie przekraczamy wartości zalecanych przez producentów urządzeń. Zresztą, wystarczy zerknąć na wykres jeszcze raz – 21°C i 40% to taki klasyczny punkt, do którego często się wraca, szczególnie w strefie komfortu cieplnego.

Pytanie 33

Który przekrój kanału wentylacyjnego ma najmniejsze jednostkowe opory przepływu powietrza, jeżeli pola przekroju poprzecznego i wydatki powietrza w każdym wariancie są takie same?

A. I.

B. II.

C. III.

D. IV.

W przypadku kanałów wentylacyjnych o tych samych polach przekroju poprzecznego i przy identycznym wydatku powietrza, najmniejsze jednostkowe opory przepływu powietrza występują zawsze w przewodach o przekroju kołowym. Wynika to z faktu, że dla koła stosunek obwodu do powierzchni jest najmniejszy spośród wszystkich możliwych kształtów, co przekłada się na najmniejszą powierzchnię ścian narażonych na tarcie. W branży wentylacyjnej od lat podkreśla się, że przewody okrągłe są najbardziej optymalne pod względem strat energii i oporów przepływu – nawet w praktyce, jeżeli zachodzi możliwość zastosowania przewodów okrągłych, zaleca się to ze względu na niższe koszty eksploatacji i łatwiejsze utrzymanie czystości kanałów. Moim zdaniem, nawet jeśli czasem projektanci skłaniają się ku prostokątnym z powodu ograniczeń przestrzennych, zawsze warto dążyć do rozwiązań kołowych tam, gdzie to możliwe. Standardy takie jak PN-EN 1506 czy zalecenia VDI podkreślają tę zależność. Dodatkowo, dla przewodów okrągłych łatwiej jest uzyskać równomierny rozkład prędkości przepływu i uniknąć miejscowych turbulencji, co jeszcze bardziej redukuje opory. Przykładowo: w systemach wentylacji przemysłowej okrągłe przewody są praktycznie normą, właśnie z powodu tych cech.

Pytanie 34

W układzie chłodniczym, w którym agregat jest zamontowany zdecydowanie powyżej parownika (np. 5 m) w przypadku występujących problemów z powrotem oleju do sprężarki, należy

A. wykonać syfon olejowy na rurociągu gazowym pomiędzy sprężarką a parownikiem.

B. zamontować separator oleju na rurociągu cieczowym za agregatem.

C. wykonać syfon olejowy na rurociągu cieczowym za agregatem.

D. zamontować separator oleju za jednostką wewnętrzną.

To zagadnienie jest bardzo częstym źródłem nieporozumień, zwłaszcza u osób, które nie mają na co dzień do czynienia z montażem instalacji chłodniczych o dużych różnicach wysokościowych. Sprawa powrotu oleju do sprężarki jest kluczowa dla jej trwałości i bezpieczeństwa pracy, a błędne rozwiązania mogą szybko prowadzić do awarii. Często myli się rolę separatorów oleju z rolą syfonów – separator montowany na rurociągu cieczowym za agregatem praktycznie nie pełni żadnej funkcji w tym kontekście, bo olej wraca z gazem, a nie z cieczą. Montaż separatora za jednostką wewnętrzną to też nieporozumienie – separator zawsze powinien być instalowany tuż za sprężarką, żeby wyłapać olej zanim zdąży przedostać się dalej w układzie, a nie na odcinkach, gdzie już jest zmieszany z czynnikiem. Z kolei syfon olejowy na rurociągu cieczowym mija się z celem, bo nie dotyczy on powrotu oleju, tylko ewentualnego problemu z zaleganiem cieczy, co jest inną bajką. Typowym błędem myślowym jest też przekonanie, że wystarczy jakiekolwiek urządzenie separujące lub dodatkowe zawiłości na przewodach, żeby rozwiązać problem – a tu chodzi wyłącznie o zagwarantowanie, że istniejący w przewodzie ssawnym olej zostanie fizycznie wyrwany do góry dzięki przepływowi gazu. Bez poprawnie wykonanego syfonu, szczególnie przy różnicy wysokości kilku metrów, olej będzie zalegał i wracał do sprężarki w nieprzewidywalnych porcjach, a to najczęściej kończy się kosztowną naprawą lub wymianą kompresora. Z mojego doświadczenia wynika, że warto znać te niuanse, bo to właśnie one odróżniają solidnych techników od tych, którzy tylko naprawiają skutki błędów.

Pytanie 35

Na schemacie przedstawiono pompę ciepła

A. z rozdziałem ciepła.

B. w układzie odwracalnym.

C. z odzyskiem ciepła z kilku źródeł.

D. w układzie z wymiennikiem ciepła krzyżowym.

To, co widać na tym schemacie, to klasyczny przykład pompy ciepła pracującej w układzie odwracalnym. Moim zdaniem, warto zwrócić uwagę na obecność dwóch zaworów rozprężających oraz możliwość zmiany kierunku przepływu czynnika chłodniczego. Dzięki temu urządzenie może pełnić zarówno funkcję ogrzewania, jak i chłodzenia – to jest właśnie ta odwracalność, o której często mówi się w branży HVAC. W praktyce, takie rozwiązania są bardzo popularne w nowoczesnych instalacjach klimatyzacyjnych i pompach ciepła powietrze-powietrze. Typowy przypadek: latem pompa pracuje jak klimatyzator, odbierając ciepło z wnętrza budynku i oddając je na zewnątrz, a zimą – dokładnie odwrotnie. Rozwiązania tego typu zgodne są z normą PN-EN 14511, gdzie podkreśla się wagę elastyczności działania urządzeń. Z mojego doświadczenia wynika, że odwracalność układu znacząco podnosi efektywność sezonową i pozwala na lepsze zarządzanie energią w budynku. Zwróć też uwagę, że nie każda pompa ciepła ma taką możliwość, to raczej domena nowoczesnych systemów, które muszą być wyposażone w odpowiednie zawory czterodrogowe. Cały mechanizm opiera się na inżynierskim podejściu do energetyki budynków i dobrze wpisuje się w trendy energooszczędności.

Pytanie 36

Przedstawione na ilustracji łączenie rurek miedzianych wykonywane jest poprzez

A. lutowanie rurek i złączek.

B. kielichowanie końcówek rurek.

C. zaciskanie profilowanych łączników.

D. zastosowanie złączek gwintowanych.

Zaciskanie profilowanych łączników to obecnie jedna z najczęściej stosowanych metod łączenia rurek miedzianych, szczególnie w instalacjach wodnych, grzewczych, a nawet gazowych. Cały proces polega na użyciu specjalnej prasy, która zaciska łącznik na rurze, tworząc bardzo szczelne i trwałe połączenie mechaniczne. Moim zdaniem ta technika jest niesamowicie wygodna, bo nie wymaga stosowania otwartego ognia ani żadnych środków chemicznych – to ogromna zaleta na budowie czy podczas modernizacji istniejących instalacji, gdzie bezpieczeństwo i szybkość są naprawdę na wagę złota. W praktyce często spotykam się z sytuacjami, gdzie tradycyjne lutowanie jest utrudnione ze względu na dostępność czy ryzyko uszkodzenia sąsiednich elementów. Zaciskanie na profilowanych łącznikach (systemy typu press) pozwala skrócić czas montażu, a jednocześnie spełnia wszystkie wymagania norm PN-EN 1254 czy DIN 1988. Co ciekawe, producenci złączek zaciskowych często stosują specjalne pierścienie kontrolne, które pozwalają zweryfikować poprawność zacisku, co dodatkowo zwiększa pewność montażu. Dobrą praktyką jest zawsze używać oryginalnych narzędzi i łączników dedykowanych do danej średnicy rury – wtedy masz praktycznie gwarancję szczelności i wytrzymałości na długie lata. Widać też, że branża idzie właśnie w tę stronę, bo ta technologia upraszcza dokumentację powykonawczą i minimalizuje ryzyko błędów na budowie.

Pytanie 37

W centrali klimatyzacyjnej przedstawionej na ilustracji stosowany jest filtr

A. absolutny.

B. warstwowy.

C. kasetonowy.

D. kieszeniowy.

Filtr kieszeniowy to taki typ filtra, który można bardzo często spotkać w centralach klimatyzacyjnych – zarówno w mniejszych urządzeniach do biur, jak i w dużych instalacjach przemysłowych. Jego charakterystyczną cechą jest budowa składająca się z szeregu „kieszeni” z włókniny filtracyjnej, co pozwala na uzyskanie dużej powierzchni filtrującej w stosunkowo niewielkiej przestrzeni. To przekłada się na lepszą wydajność filtrowania przy niskich oporach przepływu powietrza. W praktyce filtry kieszeniowe świetnie wyłapują pyłki, kurz i inne zanieczyszczenia, co jest szczególnie ważne przy wentylacji pomieszczeń, gdzie zależy nam na dobrej jakości powietrza. Zgodnie z normą EN 779 (obecnie zastępowaną przez ISO 16890), filtry kieszeniowe są stosowane najczęściej jako filtry wstępne lub średniej klasy, czyli G4-M5-F7. Osobiście uważam, że ich elastyczność montażu oraz możliwość szybkiej wymiany to ogromna zaleta, szczególnie w dużych budynkach, gdzie serwis musi być sprawny. Warto wiedzieć, że kieszeniowe filtry mogą być wykonane z różnych materiałów – od syntetycznych po szklane włókna. W centralach klimatyzacyjnych, takich jak ta na ilustracji, to po prostu branżowy standard, bo zapewnia równowagę między kosztami eksploatacji a skutecznością filtracji. Z mojego doświadczenia wynika, że to najrozsądniejszy wybór w większości zastosowań komercyjnych i przemysłowych.

Pytanie 38

Przedstawiony na rysunku element sterujący klimatyzatora służy do regulacji

A. wilgotności bezwzględnej powietrza.

B. wilgotności względnej powietrza.

C. temperatury powietrza.

D. ciśnienia powietrza.

Element sterujący widoczny na zdjęciu to klasyczny higrostat, czyli urządzenie służące do regulacji wilgotności względnej powietrza. Skala przedstawiona w procentach (%) jednoznacznie wskazuje, że chodzi właśnie o wilgotność względną, a nie bezwzględną czy temperaturę. Wilgotność względna to stosunek aktualnej ilości pary wodnej w powietrzu do maksymalnej ilości, jaką powietrze może pomieścić w danej temperaturze, wyrażony w procentach. Utrzymanie odpowiedniej wilgotności względnej jest kluczowe zarówno w pomieszczeniach mieszkalnych, jak i w miejscach pracy oraz serwerowniach. Z mojego doświadczenia wiem, że niska wilgotność może powodować uczucie suchości w gardle i problemy ze skórą, za to zbyt wysoka sprzyja rozwojowi pleśni i grzybów. W nowoczesnych systemach klimatyzacji i wentylacji ustawienie właściwej wartości higrostatem zapewnia komfort użytkowników i chroni urządzenia przed niekorzystnymi warunkami mikroklimatu. Branżowe normy, jak PN-EN 13779, podkreślają, jak istotne jest dbanie o właściwą wilgotność – zwykle przyjmuje się 40-60% jako optymalne dla ludzi. Warto pamiętać, że mechaniczna regulacja higrostatem jest prostą, ale bardzo skuteczną metodą osiągnięcia tych parametrów.

Pytanie 39

Podczas montażu instalacji klimatyzacyjnych przedstawione na rysunku narzędzie stosuje się do

A. rozpęczania kanałów wentylacyjnych wykonanych z PCV.

B. klejenia na gorąco kanałów wentylacyjnych wykonanych z PCV.

C. zaciskania ramek kanałów wentylacyjnych wykonanych z blachy stalowej

D. zakładania uszczelek gumowych w łącznikach stalowych kanałów wentylacyjnych.

To narzędzie na zdjęciu to profesjonalna zaciskarka (często nazywana również zgrzewarką punktową) do ramek stalowych kanałów wentylacyjnych. To bardzo istotny sprzęt podczas montażu klimatyzacji i wentylacji, bo umożliwia trwałe i szczelne połączenia bez konieczności stosowania śrub czy nitów. W praktyce, zaciskanie ramek z blachy stalowej jest kluczowe dla stabilności oraz szczelności całego układu – jeśli połączenie jest słabe, kanał może się rozszczelnić, a system straci na wydajności. Branżowe standardy, np. wytyczne SMACNA i polskie normy PN-EN 1507, zalecają tego typu połączenia właśnie w konstrukcjach stalowych. Zaciskarka pozwala łączyć elementy w sposób powtarzalny i bardzo szybki, co na dużych inwestycjach zdecydowanie przyspiesza robotę i poprawia powtarzalność jakości. Moim zdaniem, kto raz spróbuje porządnej zaciskarki, nie będzie chciał wrócić do klasycznych narzędzi. Warto też pamiętać, że tego typu połączenia są praktycznie bezobsługowe, a ich trwałość dorównuje połączeniom spawanym. To rozwiązanie, które po prostu się sprawdza – i to nie tylko na papierze, ale i na budowie.

Pytanie 40

W którym wierszu tabeli został prawidłowo wybrany (symbolem X) sprzęt do opróżnienia instalacji chłodniczej z czynnika chłodniczego?

A. I.

B. II.

C. III.

D. IV.

Wybrałeś poprawnie, bo rzeczywiście tylko w wierszu IV zestaw narzędzi i sprzętu jest zgodny z zasadami bezpiecznego i efektywnego opróżniania instalacji chłodniczej z czynnika. Stacja odzysku czynnika to absolutny standard w pracy serwisanta – dzięki niej usunięcie czynnika przebiega sprawnie i można go odzyskać do późniejszego wykorzystania lub utylizacji. Oprawa manometrów to podstawa do monitorowania ciśnienia w instalacji. No i najważniejsze – dwuzaworowa butla pusta, do której można bezpiecznie zebrać odzyskany czynnik, bez ryzyka zanieczyszczenia czy pomylenia zawartości. Taki zestaw narzędzi, jak w IV wierszu, jest wymagany według aktualnych wymagań F-gazowych i praktycznie każdy poważny serwis z tego korzysta. W wielu dokumentacjach technicznych i szkoleniach – nawet tych prowadzonych przez producentów sprzętu chłodniczego – podkreśla się, że tylko użycie stacji odzysku oraz dwuzaworowej pustej butli zapewnia zgodność z normami środowiskowymi. Jak dla mnie to takie podstawy, bez których trudno sobie wyobrazić profesjonalną obsługę instalacji. Warto pamiętać, że każde uproszczenie tego kompletnego zestawu to ryzyko dla środowiska i potencjalne problemy prawne.

Rozpocznij nowy egzamin

Powrót do strony głównej