Wyniki egzaminu

W zapisie EKG łatwo się pomylić, bo każdy załamek coś oznacza, a nazwy są dość abstrakcyjne. Kluczowe jest jednak zrozumienie, które struktury serca odpowiadają za konkretne elementy krzywej. Repolaryzacja komór to proces przywracania spoczynkowego potencjału błonowego w kardiomiocytach komorowych. Ten etap nie jest widoczny jako załamek R, P czy Q, tylko jako załamek T. Załamek P odzwierciedla depolaryzację przedsionków, czyli pobudzenie elektryczne rozchodzące się przez mięsień przedsionków. Wiele osób myli go z repolaryzacją, bo intuicyjnie zakłada, że mniejszy załamek to „powrót do normy”, ale to błędne podejście. Repolaryzacja przedsionków rzeczywiście istnieje, natomiast jest maskowana przez dużo silniejszy zespół QRS i w typowym EKG się jej osobno nie widzi. Zespół QRS (czyli załamki Q, R i S razem) odpowiada za depolaryzację komór, nie za ich repolaryzację. To jest moment, kiedy komory się aktywują i przygotowują do skurczu mechanicznego. Załamek R to po prostu najwyższa dodatnia część zespołu QRS, a załamki Q i S są jego ujemnymi składowymi. Próba przypisania któregokolwiek z nich do repolaryzacji jest niezgodna z fizjologią i standardową interpretacją EKG. Typowym błędem myślowym jest patrzenie na EKG jak na „górki i dołki” bez skojarzenia ich z procesami bioelektrycznymi w mięśniu sercowym. Innym częstym uproszczeniem jest przekonanie, że pierwszy widoczny duży załamek dodatni (R) musi oznaczać „najważniejszy” proces, czyli powrót do spoczynku, ale w rzeczywistości jest dokładnie odwrotnie – to jest faza aktywacji. Dobra praktyka w diagnostyce elektromedycznej polega na tym, żeby każdy element krzywej EKG kojarzyć z konkretnym zjawiskiem: P – depolaryzacja przedsionków, QRS – depolaryzacja komór, T – repolaryzacja komór. Dopiero tak uporządkowana wiedza pozwala prawidłowo analizować zmiany patologiczne, np. w ostrym zawale, zaburzeniach elektrolitowych czy przy stosowaniu leków wydłużających repolaryzację.

Audiometria impedancyjna bywa mylona z klasyczną audiometrią tonalną, dlatego łatwo wpaść w pułapkę skojarzeń typu „przewodnictwo powietrzne” albo „przewodnictwo kostne”. Tymczasem są to zupełnie inne badania i inny zakres pomiaru. W audiometrii impedancyjnej nie interesuje nas progowy poziom słyszenia pacjenta, tylko właściwości mechaniczne układu przewodzącego ucha środkowego – opór akustyczny i warunki ciśnieniowe.
Odpowiedź odwołująca się do pomiaru oporu akustycznego i ciśnienia w uchu zewnętrznym jest myląca, bo choć urządzenie rzeczywiście zmienia ciśnienie w przewodzie słuchowym zewnętrznym, to jest to jedynie narzędzie techniczne do oceny zachowania błony bębenkowej i struktur ucha środkowego. Nie badamy samego przewodu zewnętrznego jako środowiska akustycznego, tylko reakcję układu ucha środkowego na kontrolowane zmiany ciśnienia.
Koncepcja, że audiometria impedancyjna mierzy przewodnictwo powietrzne, wynika zwykle z utożsamiania każdego badania słuchu z audiometrią tonalną. Przewodnictwo powietrzne oznacza wyznaczanie progów słyszenia przez słuchawki nausznie lub dokanałowe, przy różnych częstotliwościach, co jest typowe dla audiometrii tonalnej, a nie impedancyjnej. W tympanometrii ton testowy ma stałą częstotliwość i nie służy do określania progu słyszenia, ale do pomiaru zmian impedancji.
Podobnie przewodnictwo kostne, oceniane za pomocą wibratora kostnego na wyrostku sutkowatym lub czole, dotyczy drogi przewodzenia drgań bezpośrednio do ślimaka, z pominięciem ucha zewnętrznego i środkowego. Audiometria impedancyjna w ogóle nie używa wibratora kostnego i nie określa progów przewodnictwa kostnego, bo jej zadaniem jest ocena funkcji ucha środkowego – głównie ruchomości błony bębenkowej, łańcucha kosteczek i warunków ciśnieniowych w jamie bębenkowej.
Typowy błąd myślowy polega na tym, że skoro badanie odbywa się „przez ucho”, to musi dotyczyć przewodnictwa powietrznego albo kostnego. W rzeczywistości jest to badanie mechaniczne, fizyczne, oparte na analizie impedancji akustycznej. Z punktu widzenia dobrych praktyk diagnostycznych audiometria impedancyjna uzupełnia badania progowe, ale ich nie zastępuje. Dlatego prawidłowe rozumienie, że mierzymy opór akustyczny i ciśnienie w uchu środkowym, jest kluczowe, a odpowiedzi odwołujące się do przewodnictwa powietrznego, kostnego lub samego ucha zewnętrznego po prostu nie oddają istoty tego badania.

Na schemacie zaznaczono odstęp QT, czyli fragment od początku zespołu QRS do końca załamka T, ale bardzo łatwo jest go pomylić z innymi elementami zapisu EKG. Wiele osób automatycznie myśli o odstępie PQ, bo to też „odstęp” i też obejmuje załamek P, jednak w tym rysunku nie widać wyraźnego załamka P przed zespołem QRS. Odstęp PQ (często nazywany PR) zaczyna się na początku załamka P i kończy na początku zespołu QRS. Obejmuje przewodzenie przedsionkowo–komorowe przez węzeł AV, pęczek Hisa i odnogi. Na rysunku zaznaczenie obejmuje wyraźnie cały wysoki zespół komorowy oraz załamek T, więc to już wyklucza PQ/PR. Inny typowy trop to odcinek PQ, który jest czymś innym niż odstęp. Odcinek PQ to fragment izoelektryczny pomiędzy końcem załamka P a początkiem zespołu QRS. W prawidłowym EKG leży on na linii izoelektrycznej i nie zawiera ani załamka P, ani QRS. Na schemacie mamy zaznaczone duże wychylenie komorowe i późniejszy załamek, więc to w ogóle nie pasuje do definicji odcinka PQ. Podobnie z odcinkiem ST – to częsty błąd, bo wiele rysunków EKG pokazuje właśnie ST z jakimś prostokątem czy linią. Odcinek ST leży między końcem zespołu QRS (punktem J) a początkiem załamka T. W prawidłowych warunkach powinien być blisko linii izoelektrycznej i jest kluczowy w rozpoznawaniu niedokrwienia i zawału (uniesienia lub obniżenia ST). Na naszym rysunku zakres obejmuje wyraźnie nie tylko ST, ale też cały załamek T aż do jego końca, co jest charakterystyczne dla odstępu QT. Typowym błędem myślowym jest utożsamianie każdego „długiego prostokąta” na rysunku EKG z odcinkiem ST, bo wiele materiałów szkoleniowych skupia się właśnie na ST w kontekście zawału. Tymczasem dobra praktyka w diagnostyce elektromedycznej wymaga precyzyjnego rozróżniania: odstępy zawsze liczymy od początku jakiegoś załamka do początku lub końca innego załamka (np. PQ, QT), a odcinki są fragmentami między końcami i początkami załamków, zwykle leżącymi na linii izoelektrycznej (ST, PQ). Jeśli na schemacie w zakres wchodzi cały zespół QRS i cały załamek T, to definicyjnie mówimy o odstępie QT, a nie o PQ, ST czy odcinku PQ.

Wiele osób intuicyjnie myli różne rodzaje badań słuchu, bo wszystkie odbywają się „na uszy” i często w tym samym gabinecie. Warto więc rozdzielić sobie, co konkretnie mierzy każde z nich. Audiometria tonalna ocenia przede wszystkim próg słyszenia, czyli jak czuły jest narząd słuchu na dźwięki o różnych częstotliwościach i natężeniach. Wynikiem jest audiogram, który pokazuje poziom ubytku słuchu. To badanie nie mierzy jednak parametrów mechanicznych ucha środkowego, takich jak impedancja akustyczna, tylko reakcję całego układu słuchowego na bodziec. To jest typowy błąd myślowy: skoro badanie dotyczy słuchu, to wydaje się, że „na pewno coś z impedancją też tam jest”. Niestety nie – audiometria to badanie progów, nie właściwości mechanicznych. Otoemisje akustyczne z kolei służą do oceny funkcji komórek rzęsatych zewnętrznych w ślimaku. Aparat rejestruje bardzo ciche dźwięki generowane przez ucho wewnętrzne w odpowiedzi na bodziec. Jest to świetne narzędzie do badań przesiewowych słuchu u noworodków i małych dzieci, ale dotyczy głównie ucha wewnętrznego, a nie ucha środkowego jako układu mechaniczno-akustycznego. Impedancji akustycznej tym badaniem się nie wyznacza, chociaż obecność płynu w uchu środkowym może pośrednio wpływać na wynik. Potencjały wywołane (słuchowe potencjały wywołane pnia mózgu – ABR/BERA) badają przewodnictwo impulsów nerwowych w drodze słuchowej, od ślimaka aż do pnia mózgu. Rejestruje się aktywność bioelektryczną w odpowiedzi na bodziec dźwiękowy. To badanie neurofizjologiczne, nie mechaniczne. Z mojego doświadczenia uczniowie często mieszają je z tympanometrią, bo oba badania są obiektywne i „same się nagrywają”, ale ich cel jest zupełnie inny. Jedynie badanie tympanometryczne jest zaprojektowane specjalnie do oceny impedancji akustycznej ucha środkowego – przez kontrolowaną zmianę ciśnienia w przewodzie słuchowym i pomiar ilości energii odbitej od błony bębenkowej. Dlatego tylko ta odpowiedź jest merytorycznie poprawna, a pozostałe opisują inne, ważne, ale zupełnie różne metody diagnostyczne.

Pomieszanie pojęć przy tym pytaniu jest dość typowe, bo wszystkie wymienione badania dotyczą narządu słuchu, ale tylko jedno służy do bezpośredniego pomiaru impedancji akustycznej ucha środkowego. Tympanometria jest częścią audiometrii impedancyjnej i to właśnie w tym badaniu mierzymy, jak układ ucha środkowego reaguje na zmiany ciśnienia i dźwięk testowy. Pozostałe metody badają coś zupełnie innego, chociaż czasem w praktyce klinicznej są wykonywane w tym samym cyklu badań, co może wprowadzać w błąd. Otoemisje akustyczne oceniają funkcję ślimaka, a dokładniej komórek rzęsatych zewnętrznych. Mierzymy bardzo ciche dźwięki generowane przez ucho wewnętrzne w odpowiedzi na bodziec akustyczny. To świetne narzędzie do przesiewowych badań słuchu u noworodków i do oceny uszkodzeń ślimakowych, ale nie daje informacji o impedancji ucha środkowego. Co więcej, nieprawidłowości w uchu środkowym mogą wręcz „maskować” otoemisje, dlatego przed interpretacją wyniku dobrze jest znać stan ucha środkowego z tympanometrii. Potencjały wywołane (słuchowe potencjały wywołane pnia mózgu – ABR/BERA) badają przewodzenie bodźca akustycznego wzdłuż drogi słuchowej do pnia mózgu. Analizujemy zapis elektrycznej aktywności nerwu słuchowego i struktur ośrodkowego układu nerwowego w odpowiedzi na dźwięk. To badanie jest bardziej neurologiczne niż „mechaniczne” i w żaden sposób nie służy do wyznaczania impedancji akustycznej. Kolejne źródło nieporozumień to określenie „audiometria impedancyjna”. W teorii obejmuje ono właśnie tympanometrię i pomiar odruchów z mięśnia strzemiączkowego, ale w praktyce, gdy mówimy o samym pomiarze impedancji ucha środkowego, kluczowy jest termin „badanie tympanometryczne”. Jeśli w pytaniu pojawia się sformułowanie o pomiarze impedancji akustycznej, chodzi konkretnie o procedurę tympanometrii, a nie o inne testy słuchowe czy ogólne nazwy grup badań. Typowy błąd myślowy polega na tym, że skoro wszystkie te badania są „od uszu”, to każde może mierzyć wszystko – a tak niestety nie jest. Każda metoda ma swój zakres: tympanometria – ucho środkowe i impedancja, otoemisje – ślimak, potencjały wywołane – droga nerwowa.

W migotaniu komór serce przestaje wykonywać skoordynowane skurcze, a jego aktywność elektryczna staje się całkowicie chaotyczna. Na EKG nie szukamy wtedy pojedynczych załamków, tylko patrzymy na ogólny charakter linii. Częsty błąd polega na tym, że ktoś próbuje „dopasować” migotanie komór do znanych mu elementów, jak wysoki załamek T czy głęboki załamek Q, bo to są rzeczy dobrze kojarzone z zawałem, niedokrwieniem albo zaburzeniami elektrolitowymi. W migotaniu komór takich typowych, wyraźnych załamków po prostu nie ma – linia jest falista, nieregularna, bez wyraźnych zespołów QRS i bez powtarzalnego rytmu. Wysoki załamek T może pojawiać się na przykład w hiperkaliemii, w ostrych niedokrwieniach, czasem w zespole wczesnej repolaryzacji, ale to są sytuacje, gdzie nadal widzimy zorganizowaną czynność serca i zachowane zespoły QRS. Głęboki załamek Q kojarzymy raczej z przebytym zawałem mięśnia sercowego albo z ostrym zawałem, gdzie tworzy się tzw. patologiczny Q. To też dalej jest rytm, który ma pewną strukturę, a nie chaotyczny wzór jak w migotaniu komór. Z kolei regularna fala sinusoidalna przypomina bardziej niektóre artefakty, rzadko pewne zaawansowane zaburzenia przewodzenia czy ciężkie zaburzenia elektrolitowe, ale nie VF. W migotaniu komór kluczowa jest właśnie nieregularność: różna amplituda, różne odstępy, brak powtarzalnego schematu. Typowym błędem myślowym jest założenie, że „jak coś wygląda jak sinusoida, to musi być ładne i regularne”, a VF opisuje się jako sinusoidę tylko w sensie falistego kształtu, nie w sensie matematycznej regularności. W dobrych praktykach interpretacji EKG zawsze zaczyna się od oceny: czy jest rytm, czy są zespoły QRS, jaka jest regularność. Jeśli cokolwiek jest wyraźnie regularne, to już powątpiewamy w migotanie komór. Dlatego odpowiedzi odwołujące się do pojedynczych załamków albo do regularnej fali nie pasują do obrazu VF i prowadzą na manowce diagnostyczne, co w realnej sytuacji klinicznej mogłoby opóźnić defibrylację i narazić pacjenta na utratę szansy na przeżycie.

W spirometrii i badaniach pojemności płuc bardzo łatwo pomylić poszczególne skróty, bo wszystkie są do siebie trochę podobne i odnoszą się do objętości powietrza w płucach. Czynnościowa pojemność zalegająca to jednak konkretny parametr – FRC (Functional Residual Capacity) – i oznacza ilość powietrza pozostającą w płucach po spokojnym, nie wymuszonym wydechu. To jest taki punkt równowagi między sprężystością płuc a klatki piersiowej. Jeśli ktoś wybiera TLC, to zwykle myli pojęcia „maksymalna” i „czynnościowa”. TLC (Total Lung Capacity) to całkowita pojemność płuc, czyli objętość powietrza przy maksymalnym, głębokim wdechu. To jest największa objętość, jaką płuca mogą osiągnąć, a nie objętość przy spokojnym oddychaniu. FRC jest znacznie mniejsze niż TLC i ma inne znaczenie kliniczne, szczególnie przy ocenie hiperinfalcji w POChP. Z kolei RV (Residual Volume) to objętość zalegająca – powietrze, które pozostaje w płucach po maksymalnym, wymuszonym wydechu. To jest już skrajna sytuacja, gdy pacjent „wyciska” z płuc tyle, ile może. FRC obejmuje RV, ale nie jest z nim tożsame, bo zawiera jeszcze objętość zapasową wydechową (ERV). Typowy błąd myślowy polega na tym, że skoro nazwa zawiera słowo „zalegająca”, to ludzie automatycznie kojarzą to z RV, a nie z FRC jako sumą dwóch składowych. TV (Tidal Volume) to natomiast objętość oddechowa – ilość powietrza w pojedynczym spokojnym wdechu i wydechu. Bardzo podstawowy parametr, używany np. przy ustawianiu respiratora, ale zupełnie inny niż pojemności funkcjonalne. W spirometrii i bodypletyzmografii ważne jest, żeby odróżniać objętości (np. TV, RV) od pojemności (np. FRC, TLC), bo ich interpretacja według standardów ERS/ATS opiera się właśnie na tych relacjach. Mylenie tych skrótów może prowadzić do błędnych wniosków o restrykcji czy obturacji, dlatego warto mieć w głowie prosty schemat: FRC – punkt wyjścia po spokojnym wydechu, TLC – maksimum po głębokim wdechu, RV – minimum po maksymalnym wydechu, TV – zwykły, spokojny oddech.

Na przedstawionym zapisie EKG widzimy szybki, regularny rytm z wyraźnie poszerzonymi i zniekształconymi zespołami QRS, bez czytelnych załamków P poprzedzających każdy kompleks. To jest kluczowe, bo wiele osób, patrząc tylko na częstość, myśli od razu o migotaniu przedsionków. Migotanie przedsionków ma jednak zupełnie inny charakter: rytm jest wyraźnie niemiarowy („nieregularny, całkowicie niemiarowy”), zespoły QRS są zazwyczaj wąskie, a linia izoelektryczna między nimi jest poszarpana przez drobne fale f. Tutaj tego nie ma – rytm jest miarowy, a zespoły QRS są szerokie, co od razu odsuwa nas od rozpoznania AF. Częsty błąd to także mylenie takiego zapisu z blokiem przedsionkowo‑komorowym. W blokach AV dominuje zwolnienie przewodzenia bodźców z przedsionków do komór, co na EKG daje albo wydłużony odstęp PQ (blok I stopnia), albo wypadanie zespołów QRS przy zachowanych załamkach P (blok II stopnia), albo całkowite rozkojarzenie P i QRS, ale zwykle z wolną, a nie szybką akcją komór (blok III stopnia). Tutaj nie widać ani klasycznego odstępu PQ, ani typowego zwolnienia rytmu, więc obraz nie pasuje. Z kolei blok prawej odnogi pęczka Hisa daje poszerzenie QRS, ale przy względnie prawidłowej częstości rytmu i zachowanej relacji P–QRS. Charakterystyczne są zespoły rsR’ w V1 i poszerzony, ząbkowany S w odprowadzeniach bocznych (I, aVL, V5–V6). W naszym zapisie mamy natomiast seryjne, bardzo szybkie, szerokie zespoły, bez czytelnych załamków P, co wskazuje na rytm wywodzący się z komór, a nie na zaburzenie przewodzenia w jednej z odnóg. Typowy schemat błędnego rozumowania polega na tym, że ktoś widzi „dziwne QRS-y” i automatycznie przypisuje je blokowi odnóg, zamiast najpierw ocenić częstość i regularność rytmu. Dobra praktyka w diagnostyce elektromedycznej to najpierw odpowiedzieć sobie na trzy pytania: czy rytm jest miarowy, jaka jest szerokość QRS oraz czy widać prawidłowe załamki P związane z każdym kompleksem. Dopiero wtedy rozstrzygamy, czy mamy do czynienia z arytmią nadkomorową, komorową, czy zaburzeniem przewodzenia. W tym przypadku wszystkie te elementy układają się w klasyczny obraz częstoskurczu komorowego, a nie migotania przedsionków, bloku przedsionkowo‑komorowego ani bloku prawej odnogi.

Fala δ (delta) w EKG jest jednym z tych elementów, które łatwo pomylić z innymi zmianami w obrębie zespołu QRS albo odcinka ST, szczególnie jeśli ktoś dopiero zaczyna przygodę z interpretacją zapisów. Kluczowe jest zrozumienie, że fala delta dotyczy samego początku pobudzenia komór, a nie fazy repolaryzacji czy końcowej części załamka R. Dlatego łączenie jej z uniesieniami lub obniżeniami odcinka ST jest merytorycznie błędne. Odcinek ST odzwierciedla fazę plateau potencjału czynnościowego komórek mięśnia sercowego, czyli głównie procesy związane z repolaryzacją. Zmiany w ST kojarzymy przede wszystkim z niedokrwieniem, ostrym zawałem, czasem z przerostami czy zaburzeniami elektrolitowymi. Fala delta natomiast powstaje przez przedwczesne, wolniejsze pobudzenie części komory przez dodatkową drogę przewodzenia. To jest zupełnie inny etap cyklu sercowego, więc technicznie nie może być rozpoznawana na podstawie samego ST. Podobny problem pojawia się przy skojarzeniu fali delta z zażębieniem na ramieniu zstępującym załamka R. Ta część zespołu QRS odzwierciedla już późniejsze etapy depolaryzacji komór. Różne „ząbki” w tej części mogą wynikać np. z bloku prawej lub lewej odnogi pęczka Hisa, z zaburzeń przewodzenia śródkomorowego, czasem z przerostów komór. To są inne mechanizmy niż preekscytacja. Typowym błędem myślowym jest patrzenie tylko na kształt „jakiegokolwiek załamania” w obrębie QRS, bez zwracania uwagi, w którym dokładnie miejscu ono się pojawia. Dobra praktyka jest taka: kiedy szukasz fali delta, skupiasz się na samym początku zespołu QRS i pytasz siebie, czy początek załamka R jest łagodnie zaokrąglony, jakby „rozmyty”, czy raczej stromy i ostry. Jeśli jest to jakby małe, powolne narastanie na ramieniu wstępującym R, wtedy myślisz o fali delta. Jeżeli widzisz ząbki później albo zmiany dopiero w ST, to już nie jest delta, tylko zupełnie inne zjawiska, które trzeba interpretować w innym kontekście klinicznym. Moim zdaniem najważniejsze jest nauczyć się porządnie rozdzielać w głowie: początek QRS = przewodzenie i ewentualna preekscytacja, odcinek ST i załamek T = niedokrwienie, elektrolity, leki, przerosty. Taka struktura myślenia bardzo ogranicza liczbę pomyłek przy analizie EKG.

Na ilustracji pokazano audiogram z wynikiem próby Fowlera, czyli badania wyrównywania głośności między uszami, a nie inne testy psychoakustyczne. Wiele osób myli te nazwy, bo wszystkie dotyczą audiometrii, ale ich cel i sposób zapisu są zupełnie inne. Próba Lüschera-Zwisłockiego dotyczy obiektywnego określania progu słyszenia metodą maskowania szumem i ma inny sposób prezentacji wyniku – nie rysuje się tam typowych, wielokrotnych linii łączących poziomy głośności między uszami w funkcji częstotliwości. Audiogram z pytania pokazuje właśnie takie powtarzane pomiary wyrównania głośności, opisane literami A, B, C, co pasuje do klasycznego schematu Fowlera. Nazwisko Langenbecka pojawia się w kontekście otologii i chirurgii, ale nie jest związane ze standardowym testem audiometrycznym oznaczanym na audiogramie w taki sposób. To dość typowy błąd, że jak pojawia się nazwisko niemieckie przy uchu i słuchu, to automatycznie kojarzy się z jakąś „próbą” audiometryczną – a tutaj tak po prostu nie jest. Z kolei SISI (Short Increment Sensitivity Index) to test czułości na małe przyrosty natężenia, wykonywany zazwyczaj przy jednej częstotliwości, a wynik podaje się w procentach poprawnych rozpoznań 1 dB przyrostu. Nie powstaje przy nim złożony wykres z wieloma krzywymi dla różnych poziomów, tylko raczej prosty zapis liczbowy. Typowym błędem myślowym jest utożsamianie każdego skomplikowanego audiogramu z testem SISI, bo studenci pamiętają, że on „wykrywa rekrutację”. Tymczasem w praktyce klinicznej rekrutację ocenia się zarówno testem SISI, jak i właśnie próbą Fowlera, ale ich zapis graficzny jest inny. W próbie Fowlera patrzymy na to, jak szybko ucho chore wyrównuje głośność z uchem zdrowym przy wzroście natężenia, co idealnie ilustruje ten wykres. Dlatego poprawne skojarzenie tutaj to próba Fowlera, a nie pozostałe wymienione testy.

W tym pytaniu bardzo łatwo pomylić poszczególne odprowadzenia kończynowe, zwłaszcza jeśli kojarzy się je tylko z nazwy, a nie z tym, jakie dokładnie elektrody są ze sobą porównywane. Podstawą jest zrozumienie różnicy między odprowadzeniami dwubiegunowymi Einthovena (I, II, III), a odprowadzeniami jednobiegunowymi wzmocnionymi Goldbergera (aVR, aVL, aVF). Dwubiegunowe rejestrują różnicę potencjałów między dwiema kończynami, natomiast wzmocnione – potencjał jednej kończyny względem tzw. elektrody odniesienia złożonej z pozostałych.
Odprowadzenie aVL nie mierzy różnicy między prawym i lewym przedramieniem, tylko pokazuje potencjał lewego przedramienia w stosunku do uśrednionego potencjału prawej ręki i lewej nogi. Czyli plus jest na lewej ręce, a minus to połączenie RA + LL. Jeśli ktoś zaznacza aVL jako odpowiedź, to zwykle ma w głowie skojarzenie „L jak left arm” i myśli, że skoro jest lewa ręka, to chodzi o nią. To jest logiczny skrót myślowy, ale niestety nieprecyzyjny, bo w pytaniu wyraźnie jest mowa o różnicy potencjałów między dwoma konkretnymi przedramionami.
Podobnie aVR nie spełnia warunku z pytania. To odprowadzenie pokazuje potencjał prawej ręki w stosunku do połączonych LA + LL. A więc znowu mamy konfigurację jednobiegunową, gdzie prawa ręka jest elektrodą dodatnią, a pozostałe dwie kończyny tworzą elektrodę odniesienia. Częsty błąd polega na tym, że ktoś widzi literę R (right arm) i automatycznie zakłada, że to będzie ta „różnica” między prawym i lewym przedramieniem. W praktyce aVR jest odprowadzeniem, które wielu lekarzy trochę lekceważy przy szybkim oglądaniu EKG, ale diagnostycznie bywa bardzo przydatne, choćby przy podejrzeniu zawału ściany tylnej czy zatruć.
Odprowadzenie III też nie jest poprawne, bo ono łączy lewą rękę z lewą nogą. Mówiąc technicznie, dodatnia elektroda jest na lewej nodze (LL), a ujemna na lewej ręce (LA). Czyli różnica potencjałów dotyczy kończyny górnej i dolnej po lewej stronie, a prawa ręka w ogóle nie wchodzi tu do gry. Często mylenie odprowadzeń II i III wynika z tego, że oba „idą w dół” w trójkącie Einthovena i studentom miesza się, co z czym jest połączone.
Żeby uniknąć tych pomyłek, moim zdaniem warto zapamiętać prosty schemat: I – prawa ręka z lewą ręką, II – prawa ręka z lewą nogą, III – lewa ręka z lewą nogą. Dopiero na tej bazie buduje się odprowadzenia wzmocnione: aVR – patrzy z prawej ręki, aVL – z lewej ręki, aVF – z lewej nogi, ale każde z nich patrzy na serce względem uśrednionego potencjału pozostałych dwóch elektrod. Z punktu widzenia praktyki technika EKG dobra znajomość tej geometrii jest kluczowa, bo pozwala od razu rozpoznać błędne podłączenie przewodów, nielogiczny przebieg zespołów QRS i uniknąć powtarzania badania tylko dlatego, że ktoś pomylił kable.