Wyniki egzaminu

Nowy egzamin

Informacje o egzaminie:

Zawód: Technik elektroradiolog
Kwalifikacja: MED.08 - Świadczenie usług medycznych w zakresie diagnostyki obrazowej, elektromedycznej i radioterapii
Data rozpoczęcia: 26 kwietnia 2026 19:33
Data zakończenia: 26 kwietnia 2026 19:56

Egzamin niezdany

Wynik: 18/40 punktów (45,0%)

Wymagane minimum: 20 punktów (50%)

Nowe

Analiza przebiegu egzaminu- sprawdź jak rozwiązywałeś pytania

Przebieg egzaminu

Udostępnij swój wynik

Facebook

X.com

Szczegółowe wyniki:

Pytanie 1

Na ilustracji przedstawiono zjawisko

A. anihilacji.

B. emisji fotonu.

C. tworzenia par.

D. fotoelektryczne.

Poprawnie rozpoznano zjawisko fotoelektryczne. Na ilustracji widać kwant promieniowania (γ lub ogólnie foton), który pada na elektron związany w atomie, a następnie wybija go, tworząc elektron swobodny. Dokładnie to opisuje wzór Eₑ = hν − E_w, gdzie hν to energia fotonu, a E_w to energia wiązania elektronu w atomie. Różnica tych energii jest przekazywana elektronowi jako energia kinetyczna. W praktyce medycznej to zjawisko jest absolutnie kluczowe dla diagnostyki obrazowej w zakresie promieniowania X: w detektorach cyfrowych, w błonach rentgenowskich, w komorach jonizacyjnych, dozymetrach – wszędzie tam konwersja promieniowania na ładunek elektryczny opiera się właśnie na efekcie fotoelektrycznym. Moim zdaniem warto pamiętać, że efekt fotoelektryczny dominuje przy niższych energiach fotonów (kilkadziesiąt keV), czyli typowych dla klasycznej radiografii i mammografii. Z tego wynika silna zależność pochłaniania od liczby atomowej Z – kości (wapń, wysoka Z) pochłaniają dużo bardziej niż tkanki miękkie, dzięki czemu na zdjęciu RTG mamy wyraźny kontrast. Właśnie dlatego dobór napięcia na lampie rentgenowskiej (kV) jest tak ważny: zbyt wysokie kV zwiększa udział zjawiska Comptona kosztem fotoelektrycznego i obraz staje się bardziej „płaski”, z gorszym kontrastem tkankowym. Efekt fotoelektryczny ma też duże znaczenie w ochronie radiologicznej – materiały osłonowe o dużej liczbie atomowej (np. ołów) bardzo skutecznie pochłaniają promieniowanie właśnie przez ten mechanizm. W podręcznikach z fizyki medycznej podkreśla się, że zrozumienie tego zjawiska jest podstawą świadomego ustawiania parametrów ekspozycji i oceny jakości obrazu, a nie tylko „klikania” domyślnych protokołów.

Pytanie 2

Kasety do pośredniej radiografii cyfrowej CR są wyposażone

A. w płyty ołowiowe.

B. w filmy rentgenowskie.

C. w folie wzmacniające.

D. w płyty fosforowe.

To pytanie bardzo dobrze pokazuje różnicę między klasyczną radiografią analogową a pośrednią radiografią cyfrową CR. Wiele osób automatycznie kojarzy kasetę RTG z filmem rentgenowskim, bo przez lata tak to wyglądało w pracowniach. W systemach analogowych rzeczywiście w kasecie znajdował się film światłoczuły, zwykle w połączeniu z foliami wzmacniającymi, które zamieniały promieniowanie X na światło, aby zmniejszyć dawkę dla pacjenta i skrócić ekspozycję. W CR filozofia jest inna: zamiast filmu mamy płytę fosforową, która sama pełni rolę nośnika informacji, a jednocześnie nie wymaga chemicznej obróbki w ciemni. Dlatego odpowiedź odwołująca się do filmów rentgenowskich jest typowym myleniem technologii analogowej z cyfrową pośrednią. Podobnie jest z foliami wzmacniającymi. One były kluczowym elementem kaset do filmów: konwersja promieniowania rentgenowskiego na światło błyskowe, które naświetlało film. W kasetach CR taka folia nie jest już potrzebna, bo płyta fosforowa bezpośrednio rejestruje energię promieniowania. W praktyce, jeżeli ktoś myśli, że w kasecie CR są folie wzmacniające, to zwykle wynika to z przyzwyczajenia do dawnych rozwiązań i braku rozróżnienia między konstrukcją kasety analogowej i cyfrowej. Płyty ołowiowe to z kolei zupełnie inny temat – ołów w radiologii kojarzymy z ochroną radiologiczną (fartuchy, parawany, osłony gonad, wkładki ochronne w kasetach od strony lampy lub stołu). Ołów może stanowić element ekranujący lub warstwę przeciwrozproszeniową, ale nie jest nośnikiem obrazu. W kasecie CR rolę „serca” systemu pełni płyta fosforowa, a nie ołów. Typowym błędem myślowym jest założenie, że skoro kaseta z zewnątrz wygląda podobnie w różnych systemach, to jej wnętrze też jest takie samo. W rzeczywistości rozwój radiografii cyfrowej całkowicie zmienił materiał rejestrujący: od filmu, przez fosfor w CR, po detektory półprzewodnikowe w DR. Z punktu widzenia dobrej praktyki zawodowej ważne jest, żeby umieć nazwać te elementy po imieniu i rozumieć, jak wpływają one na jakość obrazu, dawkę oraz sposób obsługi sprzętu.

Pytanie 3

Którą strukturę anatomiczną oznaczono na obrazie rezonansu magnetycznego?

A. Głowę kości ramiennej.

B. Guzek większy kości ramiennej.

C. Trzon kości ramiennej.

D. Guzek mniejszy kości ramiennej.

Na obrazie rezonansu magnetycznego strzałka wskazuje guzek większy kości ramiennej, czyli bocznie położone wyniosłe zakończenie bliższego odcinka kości. W obrazowaniu MR barku guzki kości ramiennej są kluczowymi punktami orientacyjnymi: guzka większego szukamy bardziej bocznie i nieco ku tyłowi względem głowy kości ramiennej, a jego zarys jest wyraźnie odgraniczony od przylegającej głowy. Na typowych sekwencjach T1 o dobrej rozdzielczości przestrzennej widzimy kształtną, korową warstwę kostną o niskim sygnale, a w jej obrębie beleczkowaną strukturę istoty gąbczastej. Guzek większy jest miejscem przyczepu ścięgien stożka rotatorów (m.in. mięśnia nadgrzebieniowego i podgrzebieniowego), dlatego w praktyce klinicznej radiolog i technik powinni umieć go bardzo pewnie identyfikować – to tu najczęściej oceniamy entezopatie, zwapnienia, uszkodzenia ścięgien czy cechy konfliktu podbarkowego. Moim zdaniem w codziennej pracy z barkiem dobrze jest „czytać” MR właśnie od zlokalizowania guzka większego: pomaga to prawidłowo prześledzić przebieg ścięgien, ustawić rekonstrukcje w płaszczyznach skośnych i uniknąć pomyłek przy opisie. W standardach dobrej praktyki diagnostyki obrazowej barku (np. wytyczne ESSR, zalecenia radiologiczne) podkreśla się, że ocena stożka rotatorów zawsze musi być powiązana z dokładnym oglądem przyczepów na guzku większym. Im lepiej kojarzysz jego położenie na różnych sekwencjach i płaszczyznach (T1, T2, PD FS, w projekcjach czołowych, osiowych, strzałkowych), tym szybciej wychwycisz subtelne patologie i tym sprawniej będziesz planować kolejne badania czy kontrolne MR u pacjentów po urazach i zabiegach operacyjnych barku.

Pytanie 4

Znak umieszczony w pracowni rezonansu magnetycznego zakazuje wstępu osobom

A. z rozrusznikiem serca.

B. z zaburzeniami krążenia.

C. z nadciśnieniem tętniczym.

D. z kardiomiopatią.

W pracowni rezonansu magnetycznego kluczowe zagrożenie wynika z bardzo silnego stałego pola magnetycznego oraz szybko zmieniających się pól gradientowych. Rozrusznik serca to urządzenie elektroniczne oparte najczęściej na elementach ferromagnetycznych i wrażliwej elektronice. Silne pole magnetyczne może zakłócić jego pracę, przełączyć tryby, wywołać niekontrolowaną stymulację albo całkowicie uszkodzić układ. Może też dojść do przemieszczenia generatora lub elektrod, bo metal w polu magnetycznym „chce się ustawić” względem linii pola. Z mojego doświadczenia to jest absolutny klasyk przeciwwskazań, omawiany na każdym szkoleniu BHP do MR. Dlatego na drzwiach pracowni MR umieszcza się właśnie taki piktogram – serce z przewodem, przekreślone czerwonym znakiem zakazu. Ma on informować pacjentów i personel, że osoby z rozrusznikiem serca (chyba że to specjalny, certyfikowany MR-conditional i w ściśle kontrolowanych warunkach) nie mogą wchodzić do strefy pola magnetycznego. W wytycznych producentów MR oraz w standardach bezpieczeństwa (np. zalecenia Europejskiego Towarzystwa Radiologicznego, wytyczne kardiologiczne dotyczące urządzeń wszczepialnych) rozrusznik jest traktowany jako przeciwwskazanie bezwzględne albo co najmniej wymagające bardzo szczegółowej kwalifikacji. W praktyce technik radiologii zawsze przed badaniem MR przeprowadza dokładny wywiad: pyta o wszczepione urządzenia, karty implantów, zabiegi kardiochirurgiczne. Jeżeli pacjent zgłasza rozrusznik, badanie MR w standardowej pracowni po prostu się nie odbywa, a dobiera się inną metodę obrazowania, np. TK lub USG. Ten znak ma więc nie tylko znaczenie „teoretyczne”, ale jest codziennym, praktycznym narzędziem bezpieczeństwa, które ma zapobiec bardzo groźnym powikłaniom, włącznie z zatrzymaniem krążenia.

Pytanie 5

Na ilustracji przedstawiono ułożenie pacjenta do wykonania zdjęcia rentgenowskiego

A. kości piętowej.

B. stopy.

C. palców stopy.

D. śródstopia.

Na ilustracji pokazano ułożenie typowe dla badania całej stopy, a nie tylko wybranego jej fragmentu. Pacjent leży lub siedzi, stopa jest ułożona podeszwą płasko na detektorze, z wyprostowanymi palcami i możliwie równomiernym rozłożeniem ciężaru. Strzałka wskazuje środek pola ekspozycji w obrębie podeszwy, co w praktyce oznacza centralne promieniowanie mniej więcej na środek stopy. To ustawienie pozwala objąć w jednym zdjęciu paliczki, kości śródstopia oraz tyłostopie wraz z częścią kości skokowej i piętowej. Częsty błąd polega na tym, że patrząc na podeszwę, ktoś automatycznie kojarzy obraz z kością piętową. Tymczasem dla celowanego badania kości piętowej stosuje się inne projekcje – najczęściej boczną, w której pięta jest profilowana, oraz osiową (plantodorsal lub dorsoplantar), gdzie wiązka jest silnie ukierunkowana na piętę, a pole ekspozycji jest zdecydowanie mniejsze i skupione na tylnym odcinku stopy. Równie mylące bywa utożsamianie takiego ułożenia ze zdjęciem palców lub śródstopia. Dla palców najczęściej zawęża się pole do przedniego odcinka stopy, centralna wiązka biegnie na interesujący promień, a technik dba, żeby niepotrzebnie nie naświetlać reszty struktur. Przy śródstopiu podobnie – ogniskowanie idzie bardziej na część środkową, ale zwykle nie ma potrzeby obejmowania całego tyłostopia. Na pokazanej fotografii wyraźnie widać, że detektor jest pod całą stopą, a zaznaczony punkt centralny znajduje się w takim miejscu, aby promieniowanie równomiernie rozłożyło się na wszystkie odcinki. Z mojego doświadczenia wynika, że typowym błędem uczniów jest skupianie się tylko na tym, co wskazuje strzałka, bez analizy całego ułożenia kończyny i wielkości pola ekspozycji. W diagnostyce obrazowej właśnie pozycjonowanie i dobór pola naświetlania są kluczowe do rozróżnienia, czy badamy konkretny segment (np. paluch, pięta), czy całą stopę jako jedną jednostkę anatomiczną.

Pytanie 6

W badaniu MR nadgarstka w ułożeniu na supermana pacjent leży na

A. plecach, głową do magnesu, a badana kończyna jest wyciągnięta wzdłuż tułowia.

B. brzuchu, głową do magnesu, a badana kończyna jest wyciągnięta za głową.

C. brzuchu, głową do magnesu, a badana kończyna jest wyciągnięta wzdłuż tułowia.

D. plecach, głową do magnesu, a badana kończyna jest wyciągnięta za głową.

W tym pytaniu łatwo się pomylić, bo wszystkie odpowiedzi brzmią dość podobnie i różnią się w zasadzie dwoma parametrami: pozycją tułowia (plecy vs brzuch) oraz położeniem kończyny (wzdłuż tułowia vs za głową). Typowy błąd polega na przenoszeniu schematów z innych badań MR, gdzie pacjent zwykle leży na plecach, głową do magnesu, a ręce spoczywają wzdłuż ciała. Takie ułożenie jest wygodne przy badaniach głowy, kręgosłupa czy jamy brzusznej, ale w przypadku nadgarstka, szczególnie przy użyciu małej cewki, nie daje optymalnego dostępu do pola obrazowania. Jeśli ręka leży wzdłuż tułowia, nadgarstek często znajduje się zbyt blisko ściany tunelu, poza idealnym izocentrum, co pogarsza jednorodność pola i jakość obrazu. Druga mylna koncepcja dotyczy pozycji na plecach z ręką wyciągniętą za głową. Teoretycznie przypomina to trochę „supermana”, ale w praktyce w rezonansie to ułożenie jest niewygodne dla pacjenta, trudniejsze do stabilizacji i rzadko stosowane jako standard. Wymusza nienaturalne wyprostowanie stawu barkowego, co przy dłuższym badaniu prowadzi do napięcia mięśni, mikroruchów i artefaktów ruchowych. Pozycja „superman” w MR nadgarstka jest opisana w wielu procedurach jako ułożenie na brzuchu, bo pozycja pronacyjna lepiej stabilizuje bark i łopatkę, a ręka swobodnie „idzie” do przodu, nad głowę. Kolejna pułapka to utożsamianie „supermana” tylko z ustawieniem ręki, bez zwrócenia uwagi na pozycję całego ciała. Samo wyciągnięcie kończyny za głowę nie wystarcza, jeśli pacjent leży na plecach – wtedy zmienia się geometria ułożenia względem cewek, inna jest odległość od izocentrum i inny komfort pacjenta. Dobre praktyki w diagnostyce MR mówią wprost: pozycjonowanie nie służy tylko wygodzie, ale przede wszystkim optymalizacji jakości obrazów i minimalizacji artefaktów. Dlatego w przypadku nadgarstka w typowym układzie „na supermana” łączy się trzy elementy: leżenie na brzuchu, głowa do magnesu i kończyna wyciągnięta nad głową. Odpowiedzi, które zakładają pozycję na plecach lub ramię wzdłuż tułowia, po prostu nie spełniają tych warunków i nie odzwierciedlają stosowanych w praktyce standardów pozycjonowania.

Pytanie 7

Badanie gęstości mineralnej kości metodą DXA należy wykonać

A. z bliższego końca kości udowej.

B. z bliższego końca kości strzałkowej.

C. z dalszego końca kości strzałkowej.

D. z dalszego końca kości udowej.

W tym pytaniu łatwo dać się zwieść samym nazwom kości i intuicji, że „byle gdzie na kości” da się zmierzyć gęstość mineralną. Badanie DXA nie polega jednak na przypadkowym przykładaniu detektora do kończyny, tylko na bardzo precyzyjnie zdefiniowanych obszarach pomiarowych, które zostały ustalone w oparciu o badania epidemiologiczne i statystyczne. Lokalizacje typu dalszy koniec kości udowej czy jakakolwiek część kości strzałkowej nie są standardowymi miejscami referencyjnymi w diagnostyce osteoporozy. Dalszy koniec kości udowej nie jest typowym miejscem złamań osteoporotycznych, a jego geometria i udział kości korowej sprawiają, że pomiar BMD w tym miejscu gorzej odzwierciedla ogólnoustrojowe ryzyko złamań. Standardy ISCD i innych towarzystw zalecają pomiar w obrębie szyjki i bliższego końca kości udowej, a nie w części dalszej. W praktyce klinicznej nikt na podstawie samego dalszego odcinka uda nie podejmuje decyzji o leczeniu osteoporozy. Jeszcze większym problemem jest wybór kości strzałkowej, zarówno w części bliższej, jak i dalszej. Strzałka jest kością cienką, o mniejszym znaczeniu nośnym, z inną strukturą i obciążeniem biomechanicznym niż kość udowa czy kręgosłup. Z punktu widzenia oceny ryzyka złamań osteoporotycznych jej pomiar jest mało przydatny i praktycznie nieużywany w rutynowej diagnostyce. Moim zdaniem to typowy błąd myślowy: skoro to też kość, to „powinno się nadawać”. Niestety tak to nie działa. W diagnostyce DXA liczy się nie tylko sam pomiar, ale też możliwość porównania wyniku z dużymi bazami norm populacyjnych, a te są przygotowane właśnie dla standardowych lokalizacji, jak bliższy koniec kości udowej i kręgosłup lędźwiowy. Dlatego wybór innych odcinków, nawet jeśli technicznie dałoby się je zeskanować, nie spełnia kryteriów wiarygodnego, powtarzalnego i klinicznie użytecznego badania BMD.

Pytanie 8

Do zdjęcia rentgenowskiego żeber w projekcji skośnej tylnej pacjenta należy ustawić

A. tyłem do lampy rentgenowskiej, stroną badaną bliżej kasety.

B. tyłem do lampy rentgenowskiej, stroną badaną oddaloną od kasety.

C. przodem do lampy rentgenowskiej, stroną badaną oddaloną od kasety.

D. przodem do lampy rentgenowskiej, stroną badaną bliżej kasety.

W tym zadaniu łatwo się pomylić, bo wszystkie odpowiedzi brzmią całkiem logicznie na pierwszy rzut oka. Trzeba jednak pamiętać, że w projekcjach skośnych żeber kluczowe są dwie rzeczy: kierunek wiązki (AP albo PA) oraz to, czy strona badana jest bliżej kasety, czy dalej. Cała reszta to w zasadzie konsekwencja tych dwóch decyzji. Częstym błędem jest mylenie projekcji skośnych tylnych z przednimi. Jeżeli pacjent jest ustawiony tyłem do lampy, a przodem do kasety, to mamy projekcję PA lub PA skośną, typowo stosowaną raczej do uwidaczniania żeber tylnych. W tym pytaniu chodzi o projekcję skośną tylną, czyli sytuację, gdy promień centralny biegnie od tyłu do przodu, a pacjent jest ustawiony przodem do lampy. Dlatego konfiguracje, w których pacjent stoi tyłem do lampy, nie pasują do definicji projekcji tylnej. Drugim typowym nieporozumieniem jest przekonanie, że badana strona powinna być zawsze dalej od kasety, bo wtedy „lepiej się odcina” od tła. To jest odwrotne do zasad geometrii obrazowania. Stronę badaną zbliżamy do detektora właśnie po to, żeby ograniczyć powiększenie i zniekształcenia perspektywiczne. Jeśli ustawimy stronę badaną dalej od kasety, to żebra po tej stronie wyjdą większe, bardziej rozmyte i trudniejsze do oceny, a dodatkowo nałoży się na nie obraz strony bliższej detektorowi. W praktyce klinicznej przy badaniu żeber dążymy do tego, aby interesująca nas połowa klatki piersiowej była jak najbliżej kasety, niezależnie czy robimy projekcję AP, PA czy skośną. Błędne odpowiedzi wynikają zwykle z mechanicznego kojarzenia „tyłem do lampy = projekcja tylna” lub z intuicji, że coś co jest dalej, będzie „lepiej widoczne”. Tymczasem definicja projekcji odnosi się do kierunku biegu wiązki, a jakość obrazu zależy w dużej mierze od odległości badanej struktury od detektora. Dlatego poprawne ustawienie dla skośnej tylnej żeber musi łączyć dwa elementy: wiązka AP (pacjent przodem do lampy) i strona badana bliżej kasety.

Pytanie 9

W której technice brachyterapii stosuje się źródła promieniowania o mocy dawki 2-12 Gy/h?

A. PDR

B. HDR

C. MDR

D. LDR

Zakres 2–12 Gy/h jest charakterystyczny dla brachyterapii MDR, czyli medium dose rate. Pomyłki przy tym pytaniu zwykle biorą się z mieszania definicji mocy dawki w brachyterapii i intuicyjnego myślenia, że „wysoka dawka” to zawsze HDR, a „niska” to LDR, bez znajomości konkretnych progów liczbowych. HDR, czyli high dose rate, to technika, w której moc dawki przekracza 12 Gy/h, często jest to nawet kilkadziesiąt Gy/h. Zabiegi HDR są bardzo krótkie czasowo, trwają minuty, a nie godziny, i są wykonywane z użyciem afterloaderów o bardzo aktywnych źródłach, najczęściej 192Ir. Z punktu widzenia planowania leczenia i ochrony radiologicznej HDR ma inny profil ryzyka niż MDR – pacjent nie leży godzinami z założonymi aplikatorami i aktywnym źródłem, tylko jest napromieniany krótkotrwale i w sposób bardzo precyzyjnie kontrolowany. Dlatego przypisywanie zakresu 2–12 Gy/h do HDR jest po prostu niezgodne z przyjętymi międzynarodowo definicjami (m.in. ICRU, IAEA). LDR, low dose rate, klasycznie obejmuje zakres poniżej 2 Gy/h. To są dawne metody z zastosowaniem igieł, nasion czy drutów o małej aktywności, w których pacjent bywał hospitalizowany przez kilkadziesiąt godzin, a nawet kilka dni. Moc dawki jest tam na tyle niska, że skutki biologiczne są inne niż przy HDR czy MDR, co przekłada się na inne modele radiobiologiczne i inne schematy leczenia. Wrzucenie zakresu 2–12 Gy/h do LDR powoduje rozmycie tej granicy i psuje logikę podziału: LDR <2 Gy/h, MDR 2–12 Gy/h, HDR >12 Gy/h. Osobną kategorią jest PDR – pulsed dose rate. Technicznie wykorzystuje się tu sprzęt HDR, ale dawka jest podawana w krótkich impulsach, najczęściej co godzinę, tak żeby średnia dawka w czasie przypominała klasyczną brachyterapię LDR. To jest trochę „symulowanie LDR impulsami HDR”. Dlatego PDR nie definiuje się przez ten zakres 2–12 Gy/h, tylko przez sposób frakcjonowania dawki i średnią moc w dłuższym okresie. Mylenie PDR z konkretnym przedziałem Gy/h wynika często z tego, że ktoś zapamięta tylko nazwę, a nie koncepcję biologiczną stojącą za tą techniką. Moim zdaniem warto podejść do tego schematycznie: trzy zakresy liczbowo (LDR, MDR, HDR) plus PDR jako szczególna metoda, która stara się łączyć zalety LDR z wygodą aparatury HDR. Jak już to się ułoży w głowie, takie pytania przestają być problemem, bo od razu widać, że 2–12 Gy/h to musi być MDR.

Pytanie 10

Zarejestrowany na obrazie TK artefakt jest spowodowany

A. nieliniowym osłabieniem wiązki.

B. wysokim stężeniem środka cieniującego.

C. ruchem mimowolnym.

D. metalowym implantem.

Prawidłowo powiązałeś obraz z obecnością metalowego implantu. Na przedstawionym skanie TK widoczny jest bardzo typowy artefakt metaliczny: centralny, ekstremalnie jasny obszar (wysoka gęstość, wartości HU wykraczające poza skalę) oraz promieniste smugi i pasma wychodzące na zewnątrz. To tzw. streak artifacts. Metal bardzo silnie pochłania promieniowanie rentgenowskie, przez co detektory rejestrują skrajne wartości sygnału, a algorytm rekonstrukcji obrazu „gubi się” i tworzy te charakterystyczne smugi. Z mojego doświadczenia, tak wygląda np. endoproteza, śruba kostna, proteza stawu, czasem klips naczyniowy – zawsze coś metalowego o dużej gęstości. W praktyce technik TK powinien od razu kojarzyć taki obraz z metalem w polu badania i wiedzieć, że może to istotnie utrudniać ocenę struktur sąsiednich. Standardem jest wtedy stosowanie technik redukcji artefaktów: odpowiednie ułożenie pacjenta, dobór wyższej kV, włączenie algorytmów MAR (Metal Artifact Reduction) w konsoli, czasem rekonstrukcja iteracyjna lub dual-energy CT. Warto pamiętać, że artefakty od ruchu wyglądają inaczej – dają rozmycie, podwójne kontury, ząbkowanie krawędzi, a nie ostre, promieniste smugi wychodzące z jednego bardzo gęstego punktu. Również wysoki kontrast jodowy zwykle nie powoduje aż tak dramatycznych smug, choć może dawać tzw. blooming. W nowoczesnych protokołach TK zawsze uwzględnia się obecność metalu, bo ma to wpływ na dawkę, jakość obrazu i sposób interpretacji – radiolog musi wiedzieć, że część zmian może być zwyczajnie „ukryta” w artefaktach metalicznych. Moim zdaniem to jedno z ważniejszych rozpoznań artefaktu, bo występuje bardzo często w praktyce szpitalnej, szczególnie na ortopedii i neurochirurgii.

Pytanie 11

Zamieszczony rentgenogram został zarejestrowany podczas wykonania

A. angiografii nerkowej TK.

B. urografii TK.

C. angiografii nerkowej.

D. urografii.

Na tym obrazie łatwo się pomylić, bo widać kontrast i ktoś od razu myśli o „angiografii” albo „TK”. Jednak angiografia nerkowa, zarówno klasyczna jak i w tomografii komputerowej, pokazuje przede wszystkim naczynia tętnicze i żylne nerki, a nie drogi moczowe. W angiografii klasycznej wykonuje się badanie z dostępu naczyniowego, z cewnikiem wprowadzonym do tętnicy nerkowej, a wynik to sekwencja obrazów naczyń w fazie tętniczej, miąższowej i żylnej. Nie zobaczymy tam tak wyraźnie zarysowanych kielichów, miedniczek i moczowodów, tylko drzewo naczyniowe. Tomograficzna angiografia nerkowa TK to z kolei zestaw przekrojów poprzecznych, koronarnych i ewentualnie rekonstrukcji 3D, a nie pojedynczy płaski rentgenogram, jak tu. Pomyłka często wynika z tego, że każdy obraz z kontrastem kojarzy się z TK, ale w tomografii zawsze mamy strukturę warstwową, widoczne są przekroje narządów, a nie jedna suma cieni. Urografia TK też ma inny charakter – to wielofazowe badanie w tomografie z fazą nefrograficzną i wydzielniczą, oglądane w formie serii przekrojów i rekonstrukcji MPR/3D, chociaż końcowo można zrobić tzw. urogram 3D. Jednak nawet wtedy sposób prezentacji jest inny niż klasyczne zdjęcie RTG w projekcji AP. W klasycznej urografii, jak na tym obrazie, środek cieniujący jest wydalany do miedniczek, moczowodów i pęcherza i to właśnie te struktury się wybarwiają, a tło stanowi kościec i zarys tkanek miękkich. Z mojego doświadczenia typowym błędem jest ignorowanie formatu obrazu: jeżeli widzimy pojedynczą projekcję, bez przekrojów, bez opisów serii TK, to w ogromnej większości będzie to klasyczne badanie rentgenowskie, a nie tomografia czy angiografia. Warto więc zawsze najpierw zadać sobie pytanie: czy patrzę na zwykłe zdjęcie RTG, czy na przekrój TK/MR? To bardzo porządkuje myślenie i ogranicza takie pomyłki.

Pytanie 12

Zdjęcie rentgenowskie nadgarstka w przywiedzeniu dołokciowym jest wykonywane w celu uwidocznienia kości

A. łódeczkowatej.

B. grochowatej.

C. księżycowatej.

D. haczykowatej.

W tym pytaniu pułapka polega na tym, że wszystkie wymienione kości należą do okolicy nadgarstka, ale tylko jedna z nich jest klasycznie wiązana z projekcją w przywiedzeniu dołokciowym. W praktyce technika obrazowania bardzo łatwo jest pomylić „dobrze widoczną kość na zwykłym AP” z kością, dla której wykonuje się specjalną projekcję funkcjonalną. Kość grochowata leży po stronie łokciowej, jest kostką trzeszczkową w ścięgnie mięśnia zginacza łokciowego nadgarstka i najlepiej uwidacznia się w projekcjach skośnych oraz bocznych, ewentualnie w specyficznych projekcjach celowanych na staw promieniowo-nadgarstkowy od strony łokciowej. Przywiedzenie dołokciowe nie poprawia istotnie jej wizualizacji, bo ruch wykonywany jest w przeciwną stronę nadgarstka niż jej położenie anatomiczne. Kość haczykowata z kolei ma charakterystyczny wyrostek – haczyk – skierowany dłoniowo. Do jego oceny stosuje się specjalne projekcje kanału nadgarstka (np. projekcja Carpal Tunnel, tzw. Gaynor-Hart), a nie klasyczną projekcję AP w ulnar deviation. To jest typowy błąd myślowy: skoro kość ma „haczyk” i jest przyśrodkowo, to ktoś zakłada, że ruch dołokciowy ją uwidoczni. Niestety tak to nie działa, bo o widoczności decyduje też kierunek wiązki promieniowania i nakładanie się cieni innych kości. Kość księżycowata jest centralnie położona w szeregu bliższym nadgarstka i zwykle jest dobrze widoczna już w standardowych projekcjach AP i bocznej. W diagnostyce jej patologii (np. choroba Kienböcka) dużo ważniejsza jest ocena wysokości nadgarstka, ustawienia kości księżycowatej w linii z kością promieniową i trzecią kością śródręcza, niż wykonywanie przywiedzenia dołokciowego. Typowy błąd polega na myleniu „często widocznej kości” z „kością wymagającą specjalnej projekcji funkcjonalnej”. W dobrych praktykach radiologii urazowej przy podejrzeniu złamania łódeczkowatej zawsze planuje się projekcję z ulnar deviation, właśnie po to, by rozciągnąć kość łódeczkowatą i zmniejszyć nakładanie się cieni. Pozostałe wymienione kości ocenia się raczej w innych, bardziej wyspecjalizowanych projekcjach lub na standardowych zdjęciach AP i bocznym, dlatego ich wybór w tym pytaniu jest merytorycznie nieuzasadniony.

Pytanie 13

Rozpraszanie promieniowania X, w wyniku którego następuje zwiększenie długości fali promieniowania, to zjawisko

A. Maxwella.

B. Bragga.

C. Boltzmana.

D. Comptona.

Prawidłowo wskazane zjawisko to efekt Comptona. W fizyce promieniowania mówi się, że jest to sprężyste rozpraszanie fotonów promieniowania X (albo gamma) na praktycznie swobodnych elektronach, po którym foton ma mniejszą energię, a więc większą długość fali. Energia nie znika, tylko dzieli się: część przejmuje elektron (zostaje on wybity z powłoki i zyskuje energię kinetyczną), a część zachowuje foton, ale już o niższej energii i zmienionym kierunku. Właśnie ta utrata energii fotonu jest fizyczną przyczyną zwiększenia długości fali. W praktyce radiologicznej efekt Comptona dominuje w zakresie energii typowej dla diagnostycznych zdjęć RTG klatki piersiowej czy jamy brzusznej, szczególnie w tkankach o średniej gęstości. Z mojego doświadczenia to jedno z kluczowych zjawisk, które trzeba rozumieć, jeśli ktoś chce sensownie mówić o kontraście obrazu i dawce rozproszonej. Rozproszone promieniowanie Comptona odpowiada za tzw. mgłę na obrazie, pogarsza kontrast i zwiększa niepotrzebne narażenie personelu. Dlatego w dobrych praktykach pracowni RTG stosuje się kratki przeciwrozproszeniowe, odpowiednie kolimowanie wiązki, właściwe parametry kV i mAs – właśnie po to, żeby ograniczać wpływ rozpraszania Comptona. W planowaniu osłon stałych i organizacji pracowni fizyk medyczny też musi brać pod uwagę udział promieniowania rozproszonego na ściany, sufit i podłogę. Co ważne, efekt Comptona jest w dużej mierze niezależny od liczby atomowej materiału, więc występuje zarówno w tkankach miękkich, jak i w kości, a jego intensywność bardziej zależy od gęstości elektronowej i energii wiązki. W tomografii komputerowej, przy typowych energiach efektywnych wiązki, rozpraszanie Comptona również ma duży udział i wpływa na artefakty oraz konieczność stosowania filtrów i algorytmów rekonstrukcji uwzględniających rozproszenie. Dlatego kojarzenie „zwiększenia długości fali po rozproszeniu” z nazwiskiem Compton to w medycynie obrazowej absolutna podstawa fizyki promieniowania.

Pytanie 14

Zdjęcie zatok przynosowych wykonuje się w pozycji

A. leżącej przy otwartych ustach.

B. siedzącej przy zamkniętych ustach.

C. siedzącej przy otwartych ustach.

D. leżącej przy zamkniętych ustach.

W diagnostyce radiologicznej zatok przynosowych kluczowe są dwie rzeczy: prawidłowe pozycjonowanie pacjenta oraz takie ustawienie głowy, żeby cienie kości jak najmniej zasłaniały zatoki. Dlatego w standardach opisujących klasyczną projekcję zatok, szczególnie zatok szczękowych, kładzie się nacisk na pozycję siedzącą oraz konieczność otwarcia ust. Leżenie, zarówno przy otwartych, jak i zamkniętych ustach, powoduje kilka problemów. Po pierwsze, w pozycji leżącej trudniej wykorzystać grawitację do oceny poziomów płynu w zatokach, co jest ważne przy zapaleniu zatok i wysiękach. Po drugie, pacjent leżący ma większą tendencję do poruszania się, a ustawienie głowy względem detektora jest mniej stabilne. W praktyce technik ma wtedy sporo kłopotu, żeby utrzymać powtarzalną, podręcznikową projekcję. To wszystko wpływa na jakość obrazu i może wymuszać powtarzanie ekspozycji, a więc zwiększa dawkę promieniowania. Drugi istotny błąd polega na przekonaniu, że pozycja z zamkniętymi ustami jest równoważna. Przy zamkniętych ustach żuchwa pozostaje wysoko i jej cień nakłada się na obraz zatok szczękowych oraz częściowo na inne struktury twarzoczaszki. W rezultacie ocena przejaśnień powietrznych, pogrubień śluzówki lub obecności płynu jest utrudniona albo wręcz niemożliwa. Moim zdaniem to taki typowy błąd „zdroworozsądkowy”: ktoś myśli, że skoro badanie dotyczy zatok, a nie jamy ustnej, to usta mogą być zamknięte. Tymczasem w radiologii bardzo często specjalnie ustawia się głowę i żuchwę tak, żeby usunąć ich cień z interesującego obszaru. Dlatego odpowiedzi sugerujące pozycję leżącą albo zamknięte usta nie są zgodne z dobrą praktyką pozycjonowania pacjenta do RTG zatok i nie spełniają kryteriów optymalnej jakości obrazu, jakie opisuje się w podręcznikach i procedurach pracownianych.

Pytanie 15

W obrazowaniu MR wykorzystuje się moment magnetyczny

A. elektronów.

B. pozytonów.

C. protonów.

D. neutronów.

W rezonansie magnetycznym często myli się, które cząstki biorą realnie udział w wytwarzaniu sygnału. Intuicyjnie ktoś może pomyśleć: przecież jądro atomowe ma protony i neutrony, więc może każde z nich „coś tam daje” do obrazu. Albo: elektron też ma ładunek i moment magnetyczny, to czemu nie on? Technicznie rzecz biorąc, moment magnetyczny mają i protony, i neutrony, i elektrony, a nawet pozytony, ale w warunkach klinicznego MR wykorzystuje się praktycznie wyłącznie moment magnetyczny protonów wodoru. Neutrony są cząstkami obojętnymi elektrycznie, posiadają co prawda moment magnetyczny, jednak ich właściwości i liczebność w organizmie nie pozwalają na efektywne zastosowanie w standardowych skanerach MR. Cała aparatura, częstotliwości Larmora, cewki nadawczo-odbiorcze są zoptymalizowane właśnie pod rezonans jądrowy protonów wodoru, a nie neutronów. To nie jest przypadek, tylko wynik fizyki i praktyki inżynierskiej. Elektrony z kolei są wykorzystywane w zupełnie innej technice – w elektronowym rezonansie paramagnetycznym (EPR), który w medycynie klinicznej jest stosowany marginalnie, głównie w badaniach naukowych, a nie w klasycznym obrazowaniu MR całego ciała czy mózgu. Elektrony mają inne częstotliwości rezonansowe, wymagają innych pól magnetycznych i całkowicie innej konstrukcji urządzenia. Pozytony natomiast kojarzą się raczej z badaniem PET w medycynie nuklearnej, gdzie mamy anihilację pozyton–elektron i rejestrację fotonów 511 keV, a nie z MR. W rezonansie magnetycznym nie generujemy, nie śledzimy ani nie wykorzystujemy pozytonów. Typowy błąd myślowy polega na wrzuceniu wszystkich technik obrazowych „pod jedną czapkę” promieniowania i cząstek. Tymczasem MR to metoda oparta na zjawisku rezonansu jądrowego protonów wodoru w silnym polu magnetycznym, podczas gdy PET czy inne techniki nuklearne bazują na rozpadających się izotopach i promieniowaniu gamma. Dlatego wybór neutronów, pozytonów albo elektronów jako źródła sygnału w standardowym badaniu MR jest po prostu niezgodny z fizyką tej metody i z praktyką kliniczną stosowaną na co dzień w pracowniach rezonansu.

Pytanie 16

Do zadań technika elektroradiologa w pracowni hemodynamicznej należy

A. przygotowanie stolika zabiegowego.

B. ustalanie ilości kontrastu.

C. dokumentowanie obrazów ICUS.

D. podanie operatorowi cewnika.

W pracowni hemodynamicznej bardzo łatwo pomylić role poszczególnych członków zespołu, bo cały zabieg wygląda jak jedna wielka akcja zespołowa. Stąd często pojawia się przekonanie, że technik elektroradiolog „robi wszystko po trochu”: liczy kontrast, przygotowuje stolik zabiegowy, podaje cewniki i jeszcze obsługuje aparaturę. W rzeczywistości zakres odpowiedzialności jest dużo bardziej precyzyjnie podzielony. Ustalanie ilości kontrastu to zadanie lekarza operatora, ewentualnie we współpracy z pielęgniarką lub pielęgniarzem anestezjologicznym czy hemodynamicznym. Ilość i rodzaj kontrastu muszą być dobrane indywidualnie do pacjenta – uwzględnia się wydolność nerek, masę ciała, złożoność planowanego zabiegu, wcześniejsze ekspozycje na środek cieniujący. To są decyzje stricte medyczne, a technik nie podejmuje samodzielnie takich ustaleń, bo wykracza to poza jego kompetencje zawodowe i odpowiedzialność prawną. Podawanie operatorowi cewnika oraz przygotowanie stolika zabiegowego to z kolei typowe zadania pielęgniarki/pielęgniarza pracowni hemodynamicznej. Ta osoba odpowiada za jałowość pola operacyjnego, przygotowanie zestawów zabiegowych, kontrolę dat ważności i kompletności narzędzi, a także za przekazywanie sprzętu w sposób aseptyczny. Technik, który wchodzi rękoma w pole jałowe, w praktyce miesza role i może zwiększyć ryzyko zakażeń – standardy pracy i dobre praktyki raczej tego unikają. Typowy błąd myślowy polega tu na tym, że skoro wszyscy stoją przy stole i pomagają, to pewnie każdy może robić wszystko. Tymczasem technik elektroradiolog ma profil kompetencji skupiony na obsłudze urządzeń obrazowych, kontroli parametrów ekspozycji, rejestracji i archiwizacji obrazu. W hemodynamice dotyczy to m.in. angiografu, systemów rejestracji ciśnień, a także technik obrazowania takich jak ICUS czy OCT. Właśnie dokumentowanie obrazów ICUS, dbanie o ich jakość techniczną, poprawne opisanie i zapisanie w systemie jest tym, co faktycznie należy do jego zadań. Mylenie tego z zadaniami stricte pielęgniarskimi albo lekarskimi wynika zwykle z pobieżnej znajomości organizacji pracy w pracowni hemodynamicznej, a w praktyce ma duże znaczenie dla bezpieczeństwa pacjenta i jakości całego procesu diagnostyczno-terapeutycznego.

Pytanie 17

Celiakografia jest badaniem kontrastowym

A. układu żylnego.

B. pnia płucnego.

C. pnia trzewnego.

D. układu tętniczego.

W tym pytaniu łatwo się pomylić, bo nazwa nie jest już tak często używana w codziennej mowie, a kojarzy się trochę abstrakcyjnie. Celiakografia nie ma jednak nic wspólnego ani z pniem płucnym, ani z ogólnie pojętym „układem żylnym”, ani nie jest opisem dowolnego badania tętniczego. Chodzi o bardzo konkretne naczynie. Pień płucny to duże naczynie tętnicze wychodzące z prawej komory serca i prowadzące krew do płuc. Jego ocenę wykonuje się np. w angiografii płucnej, angio-TK klatki piersiowej czy w badaniach kardiologicznych. To jest zupełnie inny obszar anatomiczny niż pień trzewny, który znajduje się w jamie brzusznej i zaopatruje narządy górnej części przewodu pokarmowego. Skoro więc celiakografia dotyczy jamy brzusznej, wybór pnia płucnego wynika zwykle z mylenia nazw dużych naczyń. Podobnie odpowiedź „układ żylny” jest zbyt ogólna i merytorycznie nietrafiona. Badania kontrastowe układu żylnego to flebografie, wenografie albo po prostu faza żylna w TK czy MR. Celiakografia odnosi się natomiast do konkretnego tętniczego pnia, a nie do ogólnego obrazu żył. Typowym błędem myślowym jest tu założenie, że skoro jest kontrast, to może chodzić o żyły, bo np. kojarzy się to z zakrzepicą. W angiografii klasycznej i w nowoczesnych angio-TK/MR zdecydowana większość badań dotyczy jednak przede wszystkim tętnic. Odpowiedź „układ tętniczy” jest z kolei częściowo kusząca, bo rzeczywiście mówimy o naczyniu tętniczym. Ale pytanie jest precyzyjne: celiakografia to badanie kontrastowe konkretnego pnia – trzewnego – a nie całego układu tętniczego. W dobrej praktyce diagnostyki obrazowej warto kojarzyć nazwy badań z anatomicznymi strukturami: koronarografia – tętnice wieńcowe, karotydografia – tętnice szyjne, celiakografia – pień trzewny. To pomaga unikać takich właśnie nieprecyzyjnych skojarzeń i błędnych odpowiedzi.

Pytanie 18

Na którym obrazie MR jest widoczne pasmo saturacji?

A. Obraz 3

B. Obraz 1

C. Obraz 4

D. Obraz 2

Prawidłowo wskazany jest obraz 4 – to właśnie tutaj widać klasyczne pasmo saturacji w badaniu MR. Na tym obrazie widoczne jest skośne, półprzezroczyste, jednorodne pasmo obejmujące fragment pola obrazowania, które nie przedstawia szczegółów anatomicznych, tylko równomierne wygaszenie sygnału. To efekt użycia dodatkowego selektywnego impulsu RF, który nasyca (wysyca) magnetyzację jąder w wybranym przekroju, zanim zostanie wykonana sekwencja pomiarowa. W praktyce klinicznej takie pasma saturacji stosuje się bardzo często, np. przy obrazowaniu kręgosłupa szyjnego, aby wyciszyć przepływ w dużych naczyniach (tętnice szyjne, kręgowe) albo zredukować artefakty ruchowe pochodzące spoza interesującego nas FOV. Moim zdaniem to jedno z prostszych, a bardzo skutecznych narzędzi optymalizacji jakości obrazu – zgodne z rutyną pracowni MR i zaleceniami producentów aparatów. Pasmo saturacji zawsze ma kształt prostokątnego „paska” w rzucie na obraz planujący i jest ustawiane przez technika w taki sposób, żeby obejmowało struktury, których sygnał chcemy stłumić (np. klatkę piersiową przy badaniu szyi, naczynia przy badaniu mózgu). Charakterystyczne jest to, że ten pasek nie oznacza warstwy obrazowej, tylko obszar wcześniejszej saturacji sygnału. W odróżnieniu od zwykłych warstw, w docelowych obrazach z sekwencji widać tam obniżenie sygnału lub wręcz „dziurę” w strukturach o dużym przepływie, co poprawia czytelność badania i ułatwia lekarzowi interpretację. W dobrze prowadzonych protokołach MR położenie i kąt pasma saturacji dobiera się indywidualnie do badanej okolicy, tak żeby skutecznie wyciszyć niepożądany sygnał, ale jednocześnie nie ucinać informacji z interesującego obszaru anatomicznego.

Pytanie 19

Którą strukturę anatomiczną i w jakiej projekcji uwidoczniono na radiogramie?

A. Guz piętowy w projekcji osiowej.

B. Wyrostek łokciowy w projekcji osiowej.

C. Staw kolanowy w projekcji tunelowej.

D. Wyrostek dziobiasty w projekcji skośnej.

Prawidłowo rozpoznałeś wyrostek łokciowy w projekcji osiowej. Na tym radiogramie patrzymy na staw łokciowy niejako „od tyłu”, wzdłuż długiej osi kości ramiennej i kości przedramienia. Charakterystyczny jest widok bloczka i główki kości ramiennej oraz wyraźne uwidocznienie wyrostka łokciowego, który w tej projekcji tworzy taką jakby półksiężycowatą, masywną strukturę w tylnej części stawu. W projekcji osiowej promień centralny jest skierowany wzdłuż osi wyrostka łokciowego, co pozwala dobrze ocenić jego zarys korowy, powierzchnię stawową oraz ewentualne odłamy kostne. W praktyce technik radiologii wykonuje takie zdjęcie głównie przy podejrzeniu złamania wyrostka łokciowego, awulsji przy urazach bezpośrednich, a także przy kontroli zrostu po zespoleniach chirurgicznych (np. płyty, śruby). Moim zdaniem to jedno z tych zdjęć, gdzie prawidłowe ułożenie pacjenta jest ważniejsze niż „dokręcanie kV” – jeśli łokieć nie jest odpowiednio zgięty (zwykle około 90°) i ustabilizowany, zarysy wyrostka nakładają się i obraz traci wartość diagnostyczną. Według dobrych praktyk (wg standardów radiologii narządu ruchu) w urazach łokcia zaleca się wykonanie minimum dwóch projekcji prostopadłych, ale właśnie projekcja osiowa wyrostka łokciowego jest często dodatkowo zlecana przez ortopedów, kiedy klinicznie bolesny jest tylny przedział stawu. Warto też pamiętać, że na takim zdjęciu łatwo ocenić nie tylko samo złamanie, ale też stopień przemieszczenia odłamów, co ma znaczenie przy kwalifikacji do leczenia operacyjnego lub zachowawczego. W codziennej pracy dobrze jest „nauczyć się na oko” typowego kształtu wyrostka łokciowego w tej projekcji, wtedy różne subtelne nierówności czy zatarcia warstwy korowej szybciej rzucają się w oczy.

Pytanie 20

Która sekwencja obrazowania MR wykorzystuje impulsy RF o częstotliwości rezonansowej tłuszczu do tłumienia sygnału pochodzącego z tkanki tłuszczowej?

A. TOF

B. FAT SAT

C. MTC

D. PCA

Prawidłowa odpowiedź to FAT SAT, czyli tzw. fat saturation albo fat suppression. W tej technice wykorzystuje się impulsy RF o częstotliwości dokładnie dopasowanej do rezonansu protonów w tłuszczu. Najpierw aparat MR podaje selektywny impuls nasycający dla tłuszczu, a dopiero potem właściwą sekwencję obrazowania. Protony tłuszczu zostają „wybite” ze stanu równowagi i nie zdążą się zrelaksować przed pomiarem, więc ich sygnał jest mocno osłabiony albo praktycznie znika. W efekcie na obrazach tkanka tłuszczowa staje się ciemna, a struktury o wysokiej zawartości wody (np. obrzęk, zapalenie, guzy) są lepiej widoczne. Moim zdaniem to jedna z najbardziej praktycznych sztuczek w MR, bo bardzo poprawia kontrast obrazu. W praktyce klinicznej FAT SAT jest standardem przy badaniach stawów (kolano, bark, skokowy), kręgosłupa, tkanek miękkich oraz w onkologii. Klasyczny przykład: sekwencja T2-zależna z saturacją tłuszczu – idealna do uwidaczniania płynu, obrzęku szpiku, zmian zapalnych. Podobnie w badaniach po kontraście gadolinowym używa się T1 FAT SAT, żeby wzmocnienie kontrastowe na tle wyciszonego tłuszczu było wyraźne i czytelne. Dobre praktyki mówią, żeby zawsze sprawdzać jednorodność pola B0, bo FAT SAT jest wrażliwy na niejednorodności – szczególnie w okolicach metalowych implantów czy przy dużym polu widzenia. Dlatego technicy często korygują shim, dobierają odpowiednie parametry i pilnują pozycji pacjenta. W nowoczesnych protokołach MR często łączy się FAT SAT z innymi modyfikacjami sekwencji (np. FSE, 3D, Dixon), ale zasada pozostaje ta sama: selektywne nasycenie sygnału tłuszczu przy użyciu impulsów RF o jego częstotliwości rezonansowej, żeby uzyskać lepszą diagnostykę i czytelniejszy obraz patologii.

Pytanie 21

W jaki sposób należy ustawić promień centralny w stosunku do ramienia i przedramienia, by wykonać zdjęcie rentgenograficzne stawu łokciowego u pacjenta z przykurczem?

A. Prostopadle do kości promieniowej.

B. W dwusiecznej kąta zawartego między ramieniem a przedramieniem.

C. W dwusiecznej kąta zawartego między kasetą a kością ramienną.

D. Prostopadle do kości ramiennej.

Prawidłowa odpowiedź opiera się na klasycznej zasadzie projekcji w sytuacji, gdy staw nie może być wyprostowany ani zgięty do pozycji standardowej. U pacjenta z przykurczem stawu łokciowego ramię i przedramię tworzą pewien kąt, którego nie jesteśmy w stanie „naprawić” przez ustawienie, więc dostosowujemy do tego promień centralny. Ustawienie w dwusiecznej kąta między ramieniem a przedramieniem pozwala zminimalizować zniekształcenia geometryczne, skrócenie obrazu i nakładanie się struktur. Mówiąc prościej: jeżeli nie możesz ustawić kości prosto do kasety, ustawiasz promień tak, żeby „oszukać geometrię” i podzielić ten kąt na pół. W praktyce technik patrzy, jaki jest kąt zgięcia w łokciu (np. 30°, 45°, 60°) i orientacyjnie ustawia lampę tak, żeby promień centralny przechodził przez połowę tego kąta. Dzięki temu odwzorowanie przynasadowych części kości ramiennej, łokciowej i promieniowej jest możliwie równomierne, a szpara stawowa nie jest skrajnie zwężona ani z jednej strony nadmiernie poszerzona. To ustawienie jest zgodne z ogólną zasadą stosowaną też w innych projekcjach u pacjentów z przykurczami, np. w stawie kolanowym czy nadgarstku. Z mojego doświadczenia w pracowni, jeśli ktoś o tym zapomina i ustawia promień „na oko” bardziej do ramienia albo bardziej do przedramienia, to potem ortopeda narzeka, że staw jest zdeformowany na zdjęciu i trudno ocenić powierzchnie stawowe. Dlatego dobrą praktyką jest zawsze myślenie w kategoriach: mam dwa segmenty pod kątem – więc promień prowadzę w ich dwusiecznej. Taka technika poprawia jakość diagnostyczną badania, zmniejsza potrzebę powtarzania ekspozycji (co ma znaczenie dla ochrony radiologicznej) i jest po prostu zgodna z zasadami geometrii projekcyjnej w radiografii.

Pytanie 22

Na obrazie TK nadgarstka uwidocznione jest złamanie kości

A. główkowatej.

B. haczykowatej.

C. księżycowatej.

D. łódeczkowatej.

W tym zadaniu kluczowa jest prawidłowa orientacja anatomiczna w nadgarstku na przekrojach TK. Bardzo łatwo jest się pomylić, bo kości nadgarstka są małe, leżą blisko siebie, a w różnych płaszczyznach wyglądają zupełnie inaczej. Z mojego doświadczenia najczęstszy błąd polega na tym, że ktoś patrzy głównie na kształt pojedynczej kości, zamiast najpierw „ustawić sobie w głowie” cały układ: rząd bliższy, rząd dalszy, strona promieniowa i łokciowa. Kość główkowata znajduje się w rzędzie dalszym, mniej więcej centralnie, między kością czworoboczną większą a haczykowatą. Na obrazie TK ma zwykle masywniejszy trzon i jest jakby „wciśnięta” między sąsiednie kości, ale nie leży najbardziej promieniowo w rzędzie bliższym – dlatego wskazywanie jej jako złamanej w tym ujęciu wynika zwykle z błędnego rozpoznania rzędu kości. Kość haczykowata leży bardziej po stronie łokciowej w rzędzie dalszym i charakterystyczna jest dla niej wyraźna wyniosłość – haczyk – dobrze widoczna zwłaszcza w projekcjach skośnych RTG i w rekonstrukcjach 3D TK. Złamania haczyka kości haczykowatej są typowe np. u golfistów czy tenisistów, ale lokalizują się zdecydowanie bardziej łokciowo i dłoniowo niż zmianę widoczną na tym obrazie. Pomyłka w tym kierunku bierze się często z patrzenia tylko na pojedynczy przekrój, bez przewijania serii obrazów, co nie jest dobrą praktyką. Kość księżycowata natomiast leży w rzędzie bliższym, ale bardziej centralnie, między łódeczkowatą a trójgraniastą. Ma charakterystyczny, jakby półksiężycowaty kształt w projekcjach PA RTG, jednak w TK może wydawać się myląco podobna do łódeczkowatej, jeśli nie zwróci się uwagi na jej położenie względem kości promieniowej. Błędem jest sugerowanie się samym „kształtem” bez odniesienia do sąsiednich struktur: promień–łódeczkowata–księżycowata–trójgraniasta to stały układ w rzędzie bliższym i warto go sobie zawsze odtwarzać. Dobrą praktyką w diagnostyce obrazowej nadgarstka jest więc systematyczne identyfikowanie kości od strony promieniowej do łokciowej oraz korzystanie z kilku płaszczyzn rekonstrukcyjnych, zamiast opierania się na jednym przekroju. Pozwala to uniknąć typowych pomyłek w rozpoznawaniu złamań kości nadgarstka, które w konsekwencji mogą prowadzić do błędnej oceny urazu i niewłaściwego postępowania klinicznego.

Pytanie 23

W medycznym przyspieszaczu liniowym jest generowana wiązka fotonów o energii w zakresie

A. 0,1-0,3 MeV

B. 100-150 MeV

C. 4-25 MeV

D. 1-3 MeV

Zakres energii fotonów generowanych w medycznym przyspieszaczu liniowym jest dość charakterystyczny i łatwo go pomylić z energiami używanymi w diagnostyce obrazowej albo w bardziej eksperymentalnych zastosowaniach. Typowym błędem jest myślenie, że skoro w diagnostyce rentgenowskiej używa się napięć rzędu 100–150 kV, to w linaku może to być „trochę więcej”, czyli 0,1–0,3 MeV. To jednak dotyczy głównie lamp rentgenowskich, gdzie mówimy o napięciu anodowym w kilowoltach, a nie o przyspieszaczach liniowych wysokiej energii. Energia fotonów 0,1–0,3 MeV jest typowa raczej dla klasycznej radioterapii ortowoltowej, która była stosowana dawniej, przy użyciu aparatów rentgenowskich o napięciu 200–300 kV, a nie dla nowoczesnych linaków megawoltowych. Inne skojarzenie to zakres 1–3 MeV. Brzmi już bardziej „terapeutycznie”, ale w praktyce klinicznej przyspieszacze liniowe stosowane w radioterapii działają na wyższych energiach. Przy około 1 MeV promieniowanie w tkankach ma inny rozkład dawki: maksimum dawki jest bliżej powierzchni, a efekt oszczędzenia skóry jest dużo słabszy. Standardowe linaki pracują z wiązkami opisanymi jako 4 MV, 6 MV, 10 MV itd., co przekłada się na maksymalne energie fotonów w tym właśnie wyższym przedziale. Z mojego doświadczenia to właśnie mylenie się o „jeden rząd wielkości” jest tu najczęstsze – ktoś intuicyjnie wybiera kilka MeV, ale za mało. Z kolei zakres 100–150 MeV kojarzy się bardziej z terapią protonową lub ciężkimi jonami, gdzie mówimy o energiach rzędu kilkudziesięciu do ponad stu MeV na nukleon. Dla fotonów tak wysokie energie w rutynowej radioterapii z użyciem linaka nie są stosowane, bo nie ma takiej potrzeby klinicznej, a wymagania osłonowe i techniczne byłyby ogromne. Przy takiej energii zmienia się też charakter oddziaływań z materią, rośnie znaczenie zjawisk hadronowych, pojawiają się dodatkowe problemy z ochroną radiologiczną. Moim zdaniem kluczowe jest rozróżnienie: lampy rentgenowskie do diagnostyki pracują w dziesiątkach–setkach keV, aparaty ortowoltowe około 0,1–0,3 MeV, natomiast medyczne linaki terapeutyczne w zakresie kilku–kilkudziesięciu MeV (4–25 MeV). Energię rzędu 100 MeV zostawiamy głównie dla protonów i cząstek naładowanych w wyspecjalizowanych ośrodkach, a nie dla standardowej fotonowej radioterapii megawoltowej.

Pytanie 24

Na obrazie ultrasonograficznym jamy brzusznej uwidoczniono

A. kamicę żółciową.

B. kamicę nerkową.

C. naczyniaka wątroby.

D. pęknięcie wątroby.

Prawidłowo – na przedstawionym obrazie USG widoczny jest obraz typowy dla kamicy nerkowej. W badaniu ultrasonograficznym złogi w nerce są najczęściej silnie hiperechogeniczne (bardzo jasne), z wyraźnym tylnym cieniem akustycznym, czyli „ciemnym ogonem” za złogiem, gdzie fala ultradźwiękowa już nie przechodzi. Właśnie ten cień jest w praktyce jednym z najważniejszych kryteriów rozpoznania kamienia. Złogi mogą lokalizować się w kielichach, miedniczce nerkowej albo w górnym odcinku moczowodu; ich dokładne położenie ocenia się, przesuwając głowicę w kilku płaszczyznach i modyfikując głębokość oraz wzmocnienie (gain). W codziennej pracy technika/technika elektroradiologii istotne jest, żeby dobrać odpowiednią częstotliwość głowicy – zwykle 3,5–5 MHz dla dorosłych – oraz ustawić ognisko na poziomie nerki, bo inaczej małe złogi mogą umknąć. Moim zdaniem warto też zawsze porównać nerki obustronnie, ocenić poszerzenie układu kielichowo‑miedniczkowego, grubość miąższu i ewentualny zastój moczu, bo kamica często współistnieje z wodonerczem. Standardy dobrej praktyki (np. EFSUMB) zalecają dokumentowanie przynajmniej dwóch przekrojów nerki (podłużny i poprzeczny) z widocznym złogiem oraz opisanie przybliżonej wielkości kamienia. W praktyce klinicznej to ma znaczenie przy kwalifikacji do leczenia zachowawczego, ESWL lub zabiegu endoskopowego. Dodatkowo, na USG jamy brzusznej zawsze przy okazji oglądamy wątrobę, pęcherzyk żółciowy i śledzionę, ale charakterystyczny, punktowy, jasny sygnał z cieniem w obrębie nerki jest tu rozstrzygający dla rozpoznania kamicy nerkowej.

Pytanie 25

Przy ułożeniu do zdjęcia kręgów szyjnych CIII-CVII w projekcji przednio-tylnej lampa może być odchylona o kąt

A. 10°-15° dogłowowo.

B. 40°-45° doogonowo.

C. 40°-45° dogłowowo.

D. 10°-15° doogonowo.

W obrazowaniu kręgosłupa szyjnego w projekcji przednio-tylnej kluczowe są dwie rzeczy: naturalna lordoza szyjna i masywność barków, które częściowo zasłaniają dolne segmenty C. Cała sztuka polega na takim dobraniu kąta promienia centralnego, żeby możliwie prostopadle przechodził przez trzony kręgów i przestrzenie międzykręgowe, a jednocześnie omijał nadmierne nakładanie się struktur. Zbyt duże kąty, rzędu 40°–45°, zarówno dogłowowo, jak i doogonowo, są w tym badaniu po prostu niepraktyczne. Przy takim ustawieniu dochodzi do wyraźnych zniekształceń geometrycznych: trzony kręgów ulegają wydłużeniu lub skróceniu rzutowemu, przestrzenie międzykręgowe są nienaturalnie rozwarto otwarte lub wręcz zatarte, a ocena morfologii staje się mało wiarygodna. To są wartości kątów, które kojarzą się raczej z zupełnie innymi projekcjami, np. specyficznymi skośnymi projekcjami stawów czy niektórymi projekcjami czaszki, a nie z rutynowym AP szyi. Z kolei odchylenie doogonowe w badaniu kręgów szyjnych AP jest w zasadzie wbrew logice anatomicznej. Taki kierunek promienia powoduje, że promień „idzie” bardziej w stronę klatki piersiowej i barków, co zwiększa nakładanie się masywnych struktur kostnych i tkanek miękkich na obraz kręgów CIII–CVII. Efekt jest taki, że widoczność dolnych segmentów szyjnych jest gorsza, a obraz diagnostycznie mniej wartościowy. Typowym błędem myślowym jest tu mechaniczne przenoszenie skojarzeń z innych projekcji, np. ktoś pamięta, że w jakiejś projekcji kręgosłupa stosuje się duży kąt doogonowo i próbuje to zastosować w szyjnym, co niestety się nie sprawdza. Albo zakłada, że im większy kąt, tym lepiej „otworzą się” przestrzenie międzykręgowe – co przy szyi nie działa, bo w pewnym momencie dominują już zniekształcenia geometryczne i utrata czytelności. W standardach techniki RTG kręgosłupa szyjnego dla projekcji AP przyjmuje się właśnie umiarkowany kąt dogłowowy, około 10°–15°, dostosowany jeszcze indywidualnie do budowy pacjenta. Każde większe odchylenie od tych wartości powinno być bardzo dobrze uzasadnione klinicznie i technicznie, a w rutynowym badaniu raczej się go unika. Dlatego odpowiedzi z dużymi kątami oraz z kierunkiem doogonowym nie spełniają kryteriów poprawnego pozycjonowania i nie są zgodne z dobrą praktyką radiologiczną.

Pytanie 26

Technik elektroradiolog do badania MR kręgosłupa lędźwiowego powinien ułożyć pacjenta:

A. na brzuchu, nogami do magnesu, ręce wzdłuż tułowia.

B. na plecach, głową do magnesu, ręce wzdłuż tułowia.

C. na plecach, głową do magnesu, ręce za głową.

D. na brzuchu, nogami do magnesu, ręce za głową.

Prawidłowe ułożenie pacjenta do badania MR kręgosłupa lędźwiowego to pozycja na plecach (supinacja), głową do magnesu, z rękami ułożonymi swobodnie wzdłuż tułowia. Taki układ wynika zarówno z zasad pozycjonowania w rezonansie, jak i z anatomii oraz przebiegu cewek nadawczo‑odbiorczych. Przy badaniu odcinka lędźwiowego zazwyczaj używa się cewki kręgosłupowej zintegrowanej ze stołem oraz ewentualnie dodatkowej cewki powierzchownej, która najlepiej przylega właśnie wtedy, gdy pacjent leży na plecach i jest stabilnie ułożony. Pozycja na plecach jest dla większości osób najwygodniejsza, co zmniejsza ryzyko ruchów podczas badania. A ruchy to, jak wiadomo, największy wróg jakości obrazów MR – powodują rozmycie granic struktur, artefakty ruchowe i konieczność powtarzania sekwencji. Ułożenie głową do magnesu jest standardem w większości protokołów dla kręgosłupa, bo pozwala prawidłowo wprowadzić pacjenta w izocentrum, gdzie pole magnetyczne jest najbardziej jednorodne. Dzięki temu sekwencje T1, T2, STIR czy FSE dają optymalny kontrast i rozdzielczość w obrębie trzonów kręgów L, krążków międzykręgowych oraz kanału kręgowego. Ręce wzdłuż tułowia są ważne z kilku powodów. Po pierwsze, minimalizują ryzyko ucisku, drętwienia i dyskomfortu, jaki pojawia się przy dłuższym badaniu, zwłaszcza jeśli ręce są uniesione lub nienaturalnie wygięte. Po drugie, taka pozycja ułatwia równomierne rozłożenie masy ciała i stabilizację kręgosłupa, co pomaga utrzymać prostą oś ciała i prawidłowe ułożenie w płaszczyźnie strzałkowej. Po trzecie, zmniejsza się szansa, że kończyny górne wejdą w obszar skanowania i spowodują niepotrzebne artefakty czy ograniczenie pola widzenia (FOV). W codziennej praktyce technika elektroradiologa dochodzi do tego jeszcze kilka drobiazgów: zastosowanie klinów pod kolana, żeby odciążyć odcinek lędźwiowy, poduszka pod głową, pasy mocujące lub wałki stabilizujące miednicę. Moim zdaniem warto zawsze poświęcić dodatkową minutę na dokładne wypoziomowanie pacjenta i wyrównanie linii kręgosłupa względem osi stołu, bo to potem procentuje lepszą powtarzalnością przekrojów i łatwiejszą oceną zmian na kolejnych badaniach kontrolnych.

Pytanie 27

Który detektor w radiografii wymaga laserowego czytnika obrazu?

A. Błona halogenosrebrowa.

B. Detektor krzemowy.

C. Detektor selenowy.

D. Płyta fosforowa.

W radiografii łatwo się pogubić między różnymi typami detektorów, bo nazwy brzmią podobnie technicznie, a zasady działania są inne. Kluczowa rzecz: laserowy czytnik obrazu to element typowy dla systemu CR, czyli radiografii pośredniej na płytach fosforowych, a nie dla detektorów selenowych, krzemowych czy klasycznej błony halogenosrebrowej. Detektor selenowy kojarzy się wielu osobom z klasyczną radiografią cyfrową DR, bo amorficzny selen jest stosowany w detektorach bezpośrednich. W takim układzie promieniowanie X jest zamieniane bezpośrednio na ładunek elektryczny, który trafia do matrycy TFT. Nie ma tam etapu skanowania laserem, nie ma odczytu z płyty w osobnym urządzeniu. Obraz powstaje praktycznie od razu na konsoli operatora. To zupełnie inny workflow pracy niż w CR. Podobnie detektor krzemowy, zwykle amorficzny krzem z warstwą scyntylatora (np. CsI), działa jako detektor pośredni: promieniowanie rentgenowskie zamienia się najpierw w światło, a dopiero potem światło w sygnał elektryczny. Ale znowu – odczyt zachodzi elektronicznie w tym samym panelu detektora, bez żadnego lasera, bez kaset i bez przenoszenia czegoś do osobnego czytnika. To są panele płaskie DR, które montuje się w statywach, stołach czy mammografach. Błona halogenosrebrowa to z kolei klasyczna technika analogowa. Obraz jest utrwalany chemicznie w ciemni, w wywoływarce, przy użyciu odczynników. Żaden laser nie jest tu potrzebny, chyba że mówimy o późniejszym skanowaniu filmu do archiwizacji – ale to już nie jest standardowy etap tworzenia obrazu w radiografii, tylko dodatkowa digitalizacja. Typowym błędem myślowym jest wrzucanie wszystkiego, co „cyfrowe”, do jednego worka i automatyczne łączenie z laserem. W rzeczywistości laserowy czytnik obrazu jest znakiem rozpoznawczym właśnie płyt fosforowych CR: najpierw ekspozycja, potem skanowanie laserem w czytniku, dopiero potem cyfrowy obraz. Detektory selenowe i krzemowe pracują w systemach DR i nie wymagają osobnego laserowego skanera, a błona halogenosrebrowa opiera się o proces chemiczny, nie optyczno‑laserowy.

Pytanie 28

W radiologii stomatologicznej ząb o numerze 23 to kieł

A. dolny prawy.

B. górny lewy.

C. górny prawy.

D. dolny lewy.

W systemie numeracji zębów stosowanym w stomatologii i radiologii stomatologicznej (system FDI, czyli dwucyfrowy) ząb 23 oznacza górny lewy kieł. Pierwsza cyfra „2” wskazuje na II ćwiartkę łuku zębowego, czyli szczękę lewą (górny lewy kwadrant), a druga cyfra „3” określa konkretny ząb w tej ćwiartce – trójka to właśnie kieł. W praktyce radiologicznej bardzo ważne jest, żeby automatycznie kojarzyć numer z lokalizacją, bo na zdjęciu – szczególnie panoramicznym – łatwo się pomylić stronami, jeśli nie myśli się schematem ćwiartek. Na pantomogramie prawa i lewa strona są odwrócone względem obserwatora: prawa strona pacjenta jest po lewej stronie obrazu. Mimo tego numeracja pozostaje taka sama: ząb 23 zawsze będzie w górnym lewym kwadrancie pacjenta, czyli na szczęce po jego lewej stronie. W dobrych praktykach opisu zdjęć RTG zawsze podaje się numery zębów według FDI, żeby uniknąć nieporozumień między lekarzem, technikiem i protetykiem. Moim zdaniem warto wyrobić sobie nawyk „czytania” numeru: 1 i 2 to szczęka (góra), 3 i 4 to żuchwa (dół), a cyfry 1–8 to kolejno: siekacz przyśrodkowy, siekacz boczny, kieł, pierwszy przedtrzonowiec, drugi przedtrzonowiec, pierwszy trzonowiec, drugi trzonowiec, trzeci trzonowiec. Dzięki temu, gdy na opisie widzisz np. „ubytkowe zmiany próchnicowe zęba 23” albo „ognisko okołowierzchołkowe przy 23”, od razu wiesz, że chodzi o górny lewy kieł, co ma znaczenie przy planowaniu leczenia zachowawczego, endodontycznego czy chirurgicznego oraz przy prawidłowym pozycjonowaniu pacjenta do zdjęć celowanych na kły.

Pytanie 29

W ułożeniu do rentgenografii AP stawu kolanowego promień główny pada

A. pod kątem 30° na podstawę rzepki.

B. pod kątem 30° na wierzchołek rzepki.

C. prostopadle na wierzchołek rzepki.

D. prostopadle na podstawę rzepki.

W obrazowaniu stawu kolanowego w projekcji AP kluczowe jest prawidłowe pozycjonowanie pacjenta i właściwy kierunek promienia głównego. Błędy w tym zakresie prowadzą do zniekształceń obrazu: zmiany wielkości, nałożenia struktur, pozornego zwężenia lub poszerzenia szpary stawowej. Częsty błąd myślowy polega na tym, że ktoś próbuje „celować” w podstawę rzepki, bo wydaje się ona bardziej masywna i wyraźna palpacyjnie. Jednak przy standardowej projekcji AP nie jest to punkt referencyjny. Podstawa rzepki leży wyżej, bliżej trzonu kości udowej, więc jeśli ustawimy centralny promień na ten obszar, może dojść do niewłaściwego przejścia wiązki przez szparę stawową i nierównomiernego odwzorowania kłykci. W efekcie obraz może sugerować patologię, której w rzeczywistości nie ma, albo odwrotnie – maskować drobne zmiany zwyrodnieniowe. Druga grupa pomyłek dotyczy stosowania kąta 30°. Taka wyraźna angulacja promienia w klasycznej projekcji AP stawu kolanowego nie jest standardem. W praktyce radiologicznej stosuje się niewielkie angulacje, rzędu kilku stopni, i to raczej w specyficznych projekcjach lub przy wyrównywaniu deformacji osi kończyny, a nie rutynowo. Ustawienie promienia pod kątem 30° na wierzchołek lub podstawę rzepki spowoduje znaczną zmianę rzutowania struktur: rzepka przemieści się optycznie, szpara stawowa zostanie zniekształcona, może dojść do nałożenia się fragmentów kłykci kości udowej i piszczeli. Z mojego doświadczenia wynika, że takie odpowiedzi biorą się z mieszania różnych projekcji: AP kolana, osiowych projekcji rzepki czy specjalnych projekcji stawu rzepkowo‑udowego, gdzie faktycznie stosuje się większe kąty. Dlatego w typowej projekcji AP stawu kolanowego trzymamy się prostej zasady: promień prostopadły do kasety, skierowany na wierzchołek rzepki, bez dużej angulacji i bez przesuwania punktu celowania na podstawę rzepki. To daje najbardziej wiarygodny, powtarzalny obraz zgodny z zaleceniami opisanymi w podręcznikach radiologii i wytycznych dobrej praktyki.

Pytanie 30

Które urządzenie zostało przedstawione na fotografii i w jakiej pracowni znajduje zastosowanie?

A. Rentgenograf w pracowni rentgenowskiej.

B. Gammakamera w pracowni radioterapii.

C. Densytometr rentgenowski w pracowni medycyny nuklearnej.

D. Kamera scyntygraficzna w pracowni medycyny nuklearnej.

Na fotografii wiele osób na pierwszy rzut oka widzi po prostu „duży aparat z tunelem i stołem”, co łatwo skojarzyć z tomografem, rentgenem albo nawet sprzętem do radioterapii. To dość typowy błąd: ocenianie urządzenia tylko po tym, że ma pierścień i ruchomy stół. W diagnostyce obrazowej trzeba jednak zwracać uwagę na szczegóły konstrukcyjne i przede wszystkim na to, jakie zjawisko fizyczne jest wykorzystywane. Rentgenograf w pracowni RTG emituje promieniowanie z lampy rentgenowskiej na zewnątrz, przez pacjenta, na detektor po przeciwnej stronie. Zazwyczaj ma jedną głowicę z lampą i płaski detektor, a nie symetryczny pierścień z masywnymi głowicami po obu stronach stołu. Do tego w klasycznej pracowni RTG nie podajemy pacjentowi radiofarmaceutyków, tylko regulujemy parametry ekspozycji (kV, mAs, ognisko, projekcje). Radioterapia z kolei wykorzystuje akcelerator liniowy lub aparaty kobaltowe do leczenia, nie do obrazowania funkcjonalnego. Głowica akceleratora jest zawieszona na ramieniu gantry, obraca się wokół pacjenta i ma zupełnie inną geometrię, a w opisie klinicznym mówimy o frakcjach dawki, planie napromieniania, obszarach PTV, CTV, a nie o obrazach scyntygraficznych. Pomyłka z densytometrem rentgenowskim bierze się z tego, że też kojarzy się z kośćmi i promieniowaniem jonizującym. Densytometr jednak jest kompaktowy, dużo mniejszy, służy głównie do badania gęstości mineralnej kości (BMD) i pracuje w pracowni densytometrii lub RTG, a nie w medycynie nuklearnej. W medycynie nuklearnej kluczowe jest podanie radiofarmaceutyku i rejestracja promieniowania emitowanego z wnętrza organizmu za pomocą kamery scyntygraficznej (gammakamery). To właśnie takie urządzenie pokazano na zdjęciu: duże głowice detekcyjne, kolimatory, możliwość wykonywania badań planarnych i SPECT. Z mojego doświadczenia, jeśli zapamiętasz, że w medycynie nuklearnej obraz „pochodzi z pacjenta”, a w RTG czy radioterapii „pada na pacjenta z zewnątrz”, dużo łatwiej będzie Ci odróżniać te aparaty i unikać takich pomyłek w przyszłości.

Pytanie 31

Na obrazie MR jamy brzusznej strzałką wskazano

A. trzustkę.

B. śledzionę.

C. nerkę.

D. wątrobę.

Na obrazie MR jamy brzusznej strzałka wskazuje wątrobę, czyli największy narząd miąższowy w górnej części jamy brzusznej, po prawej stronie. Na przekroju czołowym, takim jak na tym zdjęciu, wątroba zajmuje prawą górną część obrazu, tuż pod przeponą, przylega do prawej ściany klatki piersiowej i zwykle częściowo przykrywa prawą nerkę. W rezonansie magnetycznym jej sygnał jest stosunkowo jednorodny, a granica z płucem i przeponą jest wyraźna. Moim zdaniem to jedno z podstawowych ćwiczeń w radiologii: najpierw lokalizacja wątroby, potem dopiero szukanie zmian patologicznych. W praktyce klinicznej prawidłowe rozpoznanie wątroby na MR jest kluczowe przy ocenie ogniskowych zmian, takich jak naczyniaki, przerzuty, HCC czy torbiele. Standardem jest porównywanie położenia narządu względem kręgosłupa, żeber i innych narządów – to bardzo pomaga, gdy obraz nie jest idealny albo pacjent był słabo ułożony. Dobre praktyki mówią, żeby zawsze „czytać” badanie systematycznie: najpierw orientacja w płaszczyźnie i stronach ciała (oznaczenia L/R), potem narządy miąższowe (wątroba, śledziona, nerki, trzustka), a dopiero na końcu drobne szczegóły. Dzięki temu łatwiej uniknąć pomylenia wątroby np. ze śledzioną w nietypowych wariantach anatomicznych czy przy dużych guzach. W codziennej pracy technika lub młodego radiologa poprawna identyfikacja wątroby na MR to absolutna podstawa do dalszej, bardziej zaawansowanej interpretacji badania.

Pytanie 32

Na obrazie MR kręgosłupa lędźwiowego strzałką wskazano

A. osteofit na poziomie L4-L5

B. przepuklinę na poziomie L2-L3

C. przepuklinę na poziomie L4-L5

D. osteofit na poziomie L2-L3

Na zaznaczonym obrazie MR w projekcji strzałkowej widać typowy obraz przepukliny krążka międzykręgowego na poziomie L4–L5. Strzałka pokazuje ogniskowe uwypuklenie materiału jądra miażdżystego poza granice prawidłowego zarysu krążka, w kierunku kanału kręgowego. W MR wygląda to jak ognisko o sygnale zbliżonym do krążka, ciągłe z dyskiem, które wchodzi do kanału i modeluje worek oponowy lub korzenie ogona końskiego. To właśnie odróżnia przepuklinę od osteofitu – osteofit jest zbudowany z tkanki kostnej, ma ostry, twardy zarys, wychodzi z krawędzi trzonu, a nie z obwodu krążka. Na tym zdjęciu kształt zmiany jest „miękki”, półkolisty, typowo dyskowy. Poziom L4–L5 rozpoznajemy po liczeniu trzonów od góry (L1 nad stożkiem rdzeniowym) i po położeniu względem kości krzyżowej – segment nad L5–S1. W praktyce klinicznej taka przepuklina L4–L5 bardzo często odpowiada za bóle krzyża z promieniowaniem do kończyny dolnej w przebiegu ucisku korzenia L5. Standardem jest opisanie w badaniu MR: poziomu, typu przepukliny (protruzja, ekstruzja, sekwestr), stopnia zwężenia kanału i otworów międzykręgowych. Moim zdaniem warto od razu w głowie kojarzyć obraz z objawami pacjenta, bo to potem ułatwia rozmowę z lekarzem prowadzącym i udział w planowaniu leczenia – od fizjoterapii, przez blokady, aż po ewentualny zabieg neurochirurgiczny. Dobra praktyka w diagnostyce obrazowej kręgosłupa to zawsze: poprawne zidentyfikowanie poziomu, ocena wysokości i sygnału krążków, kształtu tylnej krawędzi dysku oraz relacji do worka oponowego i korzeni nerwowych – tutaj wszystkie te elementy wskazują jednoznacznie na przepuklinę krążka na poziomie L4–L5.

Pytanie 33

Powierzchnia gabinetu rentgenowskiego, w którym zainstalowany jest aparat rentgenowski wyposażony w oddzielną lampę, nie może być mniejsza niż

A. 20 m²

B. 10 m²

C. 18 m²

D. 15 m²

Prawidłowo – minimalna powierzchnia gabinetu rentgenowskiego z aparatem z oddzielną lampą to 15 m². Wynika to z przepisów dotyczących pracowni rentgenowskich i ogólnych zasad ochrony radiologicznej. Taka powierzchnia nie jest przypadkowa: pozwala na bezpieczne ustawienie aparatu, lampy, stołu pacjenta, osłon stałych (np. ściany z osłoną ołowianą), a także zapewnia odpowiednią odległość roboczą między źródłem promieniowania a personelem. Przy 15 m² można zachować wymagane odległości geometryczne, tak żeby wiązka pierwotna nie „celowała” w drzwi czy w ściany sąsiadujących pomieszczeń, tylko w odpowiednio zaprojektowaną strefę kontrolowaną. W praktyce w takim gabinecie da się też bezpiecznie manewrować wózkiem, stołem, kasetami lub detektorem cyfrowym, co ma znaczenie przy cięższych pacjentach albo przy urazach. Z mojego doświadczenia, jeśli pracownia jest za mała, zaczynają się kombinacje: trudności z właściwym pozycjonowaniem pacjenta, z utrzymaniem odległości ognisko–błona, większe ryzyko, że część ciała personelu wejdzie w strefę promieniowania rozproszonego. Normy powierzchni są po to, żeby takie sytuacje od razu wyeliminować na etapie projektu. Dobrą praktyką jest też, żeby w projekcie uwzględnić nie tylko te minimalne 15 m², ale trochę zapasu pod ewentualną rozbudowę, dodatkowe osprzętowanie czy modernizację aparatu. W nowoczesnych pracowniach często stosuje się też dodatkowe środki, jak odpowiednie rozmieszczenie pulpitów sterowniczych i szyb ochronnych, ale to wszystko ma sens dopiero wtedy, gdy podstawowy warunek – minimalna powierzchnia gabinetu – jest spełniony. Dlatego odpowiedź 15 m² jest zgodna zarówno z przepisami, jak i zdrowym rozsądkiem pracy w radiologii.

Pytanie 34

Którą ochronę radiologiczną należy zastosować podczas wykonywania zdjęcia rentgenowskiego przeglądowego klatki piersiowej u pacjentki w okresie rozrodczym?

A. Osłonę na tarczycę.

B. Półfartuch.

C. Fartuch.

D. Osłonę na gonady.

Prawidłową ochroną przy przeglądowym zdjęciu RTG klatki piersiowej u pacjentki w wieku rozrodczym jest półfartuch, czyli osłona zakładana na okolicę miednicy i brzucha, pozostawiająca klatkę piersiową nieosłoniętą. Chodzi o to, żeby skutecznie zabezpieczyć narządy rozrodcze i ewentualnie wczesną, jeszcze nierozpoznaną ciążę, a jednocześnie nie zasłaniać obszaru, który ma być oceniany na zdjęciu. Jeżeli założylibyśmy pełny fartuch ołowiany, istnieje ryzyko, że jego górna krawędź wejdzie w pole obrazowania i zasłoni dolne partie płuc lub śródpiersia, co w praktyce potrafi kompletnie zepsuć badanie. Półfartuch jest tak skonstruowany, żeby chronić gonady i macicę, a jednocześnie kończyć się poniżej przepony, więc nie wpływa na jakość obrazu klatki piersiowej. W aktualnych zaleceniach ochrony radiologicznej (zarówno krajowych, jak i międzynarodowych, np. ICRP) podkreśla się zasadę ALARA – dawka tak niska, jak to racjonalnie osiągalne. U kobiet w wieku rozrodczym oznacza to właśnie konsekwentne stosowanie osłon na okolice miednicy, o ile nie przeszkadzają one w diagnostyce. W praktyce technik przed ekspozycją powinien sprawdzić wiek pacjentki, dopytać o możliwość ciąży i odpowiednio dobrać osłonę – w przypadku RTG klatki piersiowej jest to właśnie półfartuch, starannie ułożony poniżej dolnej krawędzi pola naświetlania. Moim zdaniem to jeden z takich „małych” nawyków, które realnie podnoszą bezpieczeństwo badań bez utraty jakości diagnostycznej.

Pytanie 35

Zamieszczone na ilustracji obrazy dotyczą badania

A. scyntygraficznego.

B. densytometrycznego.

C. dopplerowskiego.

D. audiometrycznego.

Prawidłowo powiązałeś ilustrację z badaniem densytometrycznym. Na obrazie widać typowy wynik densytometrii kości biodrowej: po lewej stronie projekcję kości z zaznaczonymi prostokątami pomiarowymi, a po prawej kolorowy wykres gęstości mineralnej kości (BMD, bone mineral density) w funkcji wieku, z opisanymi strefami: normy, osteopenii i osteoporozy. To właśnie jest standardowy wydruk z aparatu DEXA (DXA – dual-energy X-ray absorptiometry), czyli złotego standardu w diagnostyce osteoporozy według zaleceń WHO i większości towarzystw osteologicznych. Densytometria wykorzystuje niskoenergetyczne promieniowanie rentgenowskie o dwóch różnych energiach i na podstawie stopnia pochłaniania promieniowania oblicza masę mineralną kości w g/cm². Kluczowe parametry to T-score i Z-score; na ilustracji widać skale T-score oraz zakresy kolorystyczne, co jest bardzo charakterystyczne właśnie dla tego badania. W praktyce badanie densytometryczne wykonuje się głównie w okolicy szyjki kości udowej i kręgosłupa lędźwiowego, czasem w obrębie przedramienia. Służy ono nie tylko do rozpoznawania osteoporozy, ale też do oceny ryzyka złamań, monitorowania skuteczności leczenia farmakologicznego oraz decyzji o włączeniu lub modyfikacji terapii. Z mojego punktu widzenia warto pamiętać, że przy prawidłowym wykonywaniu DEXA bardzo ważne jest prawidłowe ułożenie pacjenta, unikanie artefaktów (np. metal, guzki zwapniałe) oraz stosowanie się do protokołów kalibracji aparatu – od tego zależy wiarygodność wyniku. W dobrych pracowniach technik zawsze weryfikuje pozycjonowanie szyjki kości udowej i odpowiednie zaznaczenie ROI, dokładnie tak jak sugeruje pokazany obraz.

Pytanie 36

Scyntygrafia kości „whole body” jest wskazana podczas diagnostyki

A. osteoporozy.

B. wad wrodzonych.

C. podejrzenia choroby reumatycznej.

D. podejrzenia zmian przerzutów nowotworowych do układu kostnego.

Scyntygrafia kości „whole body” często myli się osobom uczącym z ogólnym badaniem „na wszystkie choroby kości”, ale tak wcale nie jest. To badanie medycyny nuklearnej ma dość konkretne, dość wąskie wskazania, związane głównie z oceną metabolizmu kostnego, a nie z każdą patologią układu ruchu. Podstawowy błąd myślowy polega na wrzucaniu do jednego worka wszystkich chorób kości i stawów i zakładaniu, że skoro badanie obejmuje „whole body”, to będzie idealne przy każdej przewlekłej dolegliwości kostno-stawowej. W chorobach reumatycznych, takich jak RZS czy spondyloartropatie, podstawą diagnostyki są badania laboratoryjne, badanie kliniczne, USG stawów i klasyczne RTG, a w bardziej zaawansowanych przypadkach rezonans magnetyczny. Scyntygrafia może czasem pokazać wzmożony metabolizm w stawach, ale jest zbyt nieswoista, żeby na jej podstawie rozpoznawać typową „chorobę reumatyczną”. Podobnie w wadach wrodzonych – tu kluczowe są badania anatomiczne: USG, RTG, tomografia komputerowa czy rezonans. Wady wrodzone to zaburzenia budowy, kształtu, ustawienia kości, a scyntygrafia ocenia głównie aktywność kostnienia i przebudowy tkanki kostnej. Moim zdaniem to trochę jak używanie młotka do wkręcania śrub – narzędzie dobre, ale nie do tego zadania. W osteoporozie z kolei podstawowym standardem jest densytometria DXA, która ilościowo mierzy gęstość mineralną kości i pozwala obliczyć T-score, według wytycznych WHO. Scyntygrafia nie mierzy gęstości kości, tylko ich metabolizm, więc do rozpoznawania osteoporozy się po prostu nie nadaje. Owszem, może pokazać złamania osteoporotyczne, ale to już jest powikłanie choroby, nie metoda podstawowej diagnostyki. Właściwe wskazanie to głównie podejrzenie przerzutów nowotworowych do kośćca, ewentualnie niektóre inne stany, jak niejasne bóle kostne, podejrzenie wieloogniskowych zmian zapalnych czy ocena rozległości martwicy kości. Dlatego tak ważne jest, żeby kojarzyć scyntygrafię „whole body” przede wszystkim z onkologią i oceną rozsiewu nowotworu, a nie z ogólną reumatologią, wadami wrodzonymi czy osteoporozą.

Pytanie 37

Jakie są wielkości mocy dawki stosowanej w brachyterapii HDR?

A. ponad 12 Gy/godzinę.

B. 3 – 6 Gy/godzinę.

C. 7 – 12 Gy/godzinę.

D. 0,4 – 2 Gy/godzinę.

W brachyterapii często myli się pojęcie dawki całkowitej z mocą dawki, a to prowadzi do błędnych skojarzeń co do prawidłowych zakresów liczbowych. Zakresy 0,4–2 Gy/godz., 3–6 Gy/godz. czy 7–12 Gy/godz. kojarzą się intuicyjnie z „umiarkowanym” lub „średnim” tempem napromieniania, ale w klasyfikacji brachyterapii one nie definiują HDR. Zgodnie z powszechnie przyjętymi standardami, m.in. ICRU i zaleceniami towarzystw radioterapeutycznych, za brachyterapię HDR uznaje się technikę, w której moc dawki przekracza 12 Gy na godzinę. Niższe wartości mocy dawki odpowiadają innym kategoriom: w okolicy 0,4–2 Gy/godz. mówimy o LDR (Low Dose Rate), czyli napromienianiu trwającym wiele godzin lub nawet dni, często ze stałym źródłem umieszczonym w ciele pacjenta. Zakresy pośrednie, kilka Gy/godz., nie są typową definicją HDR, lecz raczej obszarem między klasycznym LDR a technikami średniej mocy dawki, które w praktyce klinicznej nie są tak często używane jako osobna kategoria. Częsty błąd polega na tym, że ktoś patrzy na liczby i myśli: „3–6 Gy/godz. to już jest dość dużo, więc pewnie HDR”, albo „7–12 Gy/godz. brzmi jak wysoka dawka, więc to musi być HDR”. Tymczasem granica jest umowna, ale jasno ustalona na poziomie ponad 12 Gy/godz. i jest stosowana w literaturze oraz w dokumentacji klinicznej. Z mojego doświadczenia wynika, że jeśli nie odróżnimy mocy dawki od dawki frakcyjnej, łatwo w głowie pomieszać te zakresy. W HDR bardzo ważne jest to, że wysoką dawkę frakcyjną podaje się w krótkim czasie, przy użyciu zdalnego afterloadingu, z odpowiednimi procedurami ochrony radiologicznej. Przy niższych mocach dawki priorytety organizacyjne, sposób monitorowania pacjenta i ryzyko dla personelu wyglądają inaczej. Dlatego wybór jednej z niższych odpowiedzi świadczy raczej o intuicyjnym niż o definicyjnym podejściu do tematu i warto ten próg >12 Gy/godz. zapamiętać jako element podstawowej klasyfikacji brachyterapii.

Pytanie 38

Do podstawowych projekcji stosowanych w diagnostyce mammograficznej należą

A. kaudokranialna i boczna boczno-przyśrodkowa.

B. kraniokaudalna i skośna przyśrodkowo-boczna.

C. kaudokranialna i boczna przyśrodkowo-boczna.

D. kraniokaudalna i skośna boczno-przyśrodkowa.

W mammografii nazewnictwo projekcji jest mocno ustandaryzowane i warto je mieć dobrze poukładane w głowie, bo od prawidłowego pozycjonowania zależy jakość całego badania. Podstawowy błąd, który często się pojawia, to mylenie kierunku wiązki promieniowania z położeniem piersi na detektorze. Określenie „kraniokaudalna” oznacza, że promieniowanie biegnie z góry do dołu, od strony głowowej do strony stóp, a pierś jest ułożona na detektorze od dołu. Jest to klasyczna projekcja CC. Natomiast odpowiedzi używające terminu „kaudokranialna” sugerują odwrotny kierunek – z dołu do góry – co w standardowej mammografii diagnostycznej nie jest stosowane jako projekcja podstawowa. Czasem spotyka się warianty ułożenia zbliżone do kaudokranialnego w bardzo szczególnych sytuacjach, ale nie w rutynowym screeningu. Kolejny problem pojawia się przy określeniach bocznych. W mammografii oprócz CC drugą podstawową projekcją nie jest „boczna” w sensie prostym, tylko skośna przyśrodkowo-boczna, czyli MLO. Umożliwia ona jednoczesne zobrazowanie górnych partii piersi i ogona pachowego, co jest kluczowe onkologicznie. Określenia typu „boczna przyśrodkowo-boczna” czy „boczna boczno-przyśrodkowa” są nielogiczne z punktu widzenia anatomii i praktyki – sugerują czysto boczne ustawienia, które w mammografii traktuje się raczej jako projekcje dodatkowe (ML – mediolateral, LM – lateromedial), wykonywane przy konkretnych wskazaniach, np. do lepszego określenia położenia zmiany lub korelacji z USG. Typowym błędem myślowym jest tu przenoszenie intuicji z klasycznych zdjęć RTG kości, gdzie projekcja „boczna” jest standardem, na mammografię, gdzie standardem jest właśnie MLO. W praktyce klinicznej, jeśli w opisie badania nie ma pary CC + MLO dla każdej piersi, to badanie uważa się za niepełne. Dlatego tak ważne jest poprawne rozpoznawanie nazw projekcji i świadomość, że wszystkie warianty z „kaudokranialną” czy „boczną” w tym pytaniu nie odpowiadają obowiązującym standardom mammograficznym.

Pytanie 39

Technikę bramkowania oddechowego stosuje się w badaniu MR

A. klatki piersiowej.

B. miednicy małej.

C. gruczołu piersi.

D. kręgosłupa L-S.

Prawidłowo – technika bramkowania oddechowego w badaniu MR jest typowo kojarzona właśnie z badaniami klatki piersiowej i struktur, które silnie poruszają się w rytmie oddechu. Chodzi o to, że w rezonansie magnetycznym obrazy powstają przez kilka–kilkanaście, a czasem i kilkadziesiąt sekund zbierania danych. W tym czasie pacjent oddycha, przepona się przemieszcza, serce i płuca cały czas są w ruchu. Jeśli nic z tym nie zrobimy, na obrazach pojawiają się artefakty ruchowe: rozmycie krawędzi, podwójne kontury, „poszarpane” granice narządów, utrata szczegółów. Bramkowanie oddechowe (respiratory gating) polega na synchronizacji zbierania danych MR z fazą cyklu oddechowego. Najczęściej wykorzystuje się sygnał z paska oddechowego (belt) na klatce piersiowej albo sygnał z samego obrazu (tzw. navigatory) i aparat „wie”, kiedy pacjent jest w określonej fazie oddechu, np. w spokojnym wydechu. Dane są akwizycjonowane tylko wtedy, a w pozostałych fazach oddechu system czeka. Dzięki temu uzyskujemy ostre, powtarzalne ujęcia serca, dużych naczyń, miąższu płucnego czy struktur śródpiersia. W praktyce klinicznej stosuje się to np. w kardiologii (MR serca, ocena czynności skurczowej, perfuzja, blizny pozawałowe), w onkologii (dokładne obrazowanie guzów śródpiersia, zmian przyprzeponowych) czy przy planowaniu zabiegów kardiochirurgicznych. W dobrych pracowniach pilnuje się, żeby u pacjentów z niestabilnym oddechem (np. duszność, POChP) dobrać takie sekwencje i parametry bramkowania, które minimalizują czas badania, bo inaczej wydłużenie skanu może być dla chorego męczące. Moim zdaniem warto zapamiętać prostą zasadę: im bliżej przepony i płuc, tym częściej rozważamy bramkowanie oddechowe, bo tam ruch oddechowy najbardziej psuje jakość obrazu.

Pytanie 40

Warstwa półchłonna (WP) jest wyrażona w mm Cu dla

A. terapii megawoltowej.

B. diagnostyki radiologicznej.

C. medycyny nuklearnej.

D. terapii ortowoltowej.

Warstwa półchłonna to pojęcie wspólne dla wielu dziedzin wykorzystujących promieniowanie jonizujące, ale kluczowe jest, w jakim materiale i dla jakiego zakresu energii ją określamy. Typowy błąd polega na automatycznym przenoszeniu jednego standardu na wszystkie zastosowania. W medycynie nuklearnej wprawdzie też mówi się o osłonach i tłumieniu, ale tam operuje się głównie radionuklidami emitującymi promieniowanie gamma lub beta i używa się ołowiu, wolframu czy betaglasa, a nie milimetrów miedzi jako standardu HVL. Dodatkowo w medycynie nuklearnej bardziej interesuje nas aktywność, czas połowicznego zaniku i dawka pochłonięta niż klasyczna WP dla wiązki rentgenowskiej. W terapii megawoltowej sytuacja jest jeszcze inna. Dla energii rzędu kilku–kilkunastu MV (akceleratory liniowe) miedź nie jest typowym materiałem referencyjnym do określania warstwy półchłonnej. Charakterystyka wiązki opisuje się raczej przez procentową dawkę głęboką (PDD) albo wskaźniki TPR/TMR, a kontrolę jakości prowadzi się w fantomach wodnych i za pomocą wiązki fotonów wysokoenergetycznych, gdzie rolę materiału odniesienia pełni woda lub tkanka ekwiwalentna. W diagnostyce radiologicznej z kolei HVL jak najbardziej się stosuje, ale standardowo w milimetrach aluminium, nie miedzi. Wynika to z niższych energii wiązki diagnostycznej (zwykle 40–120 kV) i historycznych oraz normatywnych zaleceń, np. w regulacjach dotyczących kontroli jakości aparatów RTG. Mylenie mm Al z mm Cu wynika często z tego, że oba pojęcia występują w literaturze i na szkoleniach obok siebie, ale są przypisane do innych zakresów energii i innych zastosowań. Dobra praktyka w ochronie radiologicznej i radioterapii jest taka, żeby zawsze kojarzyć: ortowolt – mm Cu, diagnostyka – mm Al, megawolt – inne wskaźniki jakości wiązki, a w medycynie nuklearnej głównie ekwiwalentne grubości ołowiu i parametry związane z izotopem, a nie klasyczną WP dla promieniowania rentgenowskiego.

Rozpocznij nowy egzamin

Powrót do strony głównej