Całkowity dopuszczalny luz pomiędzy sworzniem tłokowym a tuleją w główce korbowodu wynosi 0,08 mm. Który sworzeń tłokowy należy wymienić?
| Sworzeń | Średnica sworznia [mm] | Średnica otworu wewnętrznego tulejki w główce korbowodu [mm]* |
|---|---|---|
| A. | 12,96 | 13,02 |
| B. | 12,98 | 13,01 |
| C. | 12,85 | 13,04 |
| D. | 13,00 | 13,04 |
| Uwaga: *dopuszczalny wymiar zużycia 13,06 mm | ||
A
C
B
D
Pytanie z egzaminu CKE, czerwiec 2018 (arkusz M.45-X-18.06).
Kluczowe jest tu policzenie rzeczywistego luzu montażowego, czyli różnicy między średnicą otworu tulejki w główce korbowodu a średnicą sworznia tłokowego. Dopuszczalny całkowity luz wynosi 0,08 mm. Dla sworznia C mamy: 13,04 mm - 12,85 mm = 0,19 mm. To znacznie więcej niż dopuszczalne 0,08 mm, więc ten sworzeń należy wymienić. Ważny szczegół: średnica tulejki 13,04 mm mieści się jeszcze w dopuszczalnym wymiarze zużycia, bo granica podana w tabeli to 13,06 mm. Czyli problemem nie jest tu sama tulejka, tylko za mała średnica sworznia, najpewniej na skutek zużycia. W praktyce warsztatowej taki nadmierny luz może powodować stukanie w okolicy tłoka i korbowodu, szybsze wybijanie tulejki oraz pogorszenie pracy zespołu tłokowo-korbowego. Z mojego doświadczenia warto zawsze mierzyć oba elementy mikrometrem i średnicówką, a nie oceniać ich na oko, bo różnice rzędu setnych milimetra mają tu naprawdę duże znaczenie. Dobra praktyka to porównanie pomiaru z dokumentacją serwisową i sprawdzenie, czy po wymianie sworznia luz mieści się w tolerancji producenta.
W tym zadaniu łatwo pomylić zużycie samej tulejki z luzem pomiędzy tulejką a sworzniem. Nie wystarczy spojrzeć tylko na średnicę otworu w główce korbowodu. Trzeba odjąć średnicę sworznia od średnicy otworu tulejki, bo dopiero ta różnica daje rzeczywisty luz roboczy. Dla A luz wynosi 13,02 mm - 12,96 mm = 0,06 mm, czyli mieści się w dopuszczalnych 0,08 mm. Dla B wynik to 0,03 mm, więc tym bardziej nie ma podstaw do wymiany sworznia z powodu nadmiernego luzu. Dla D luz wynosi 0,04 mm, także poprawnie. Częsty błąd polega na tym, że ktoś wybiera D, bo widzi dużą średnicę tulejki 13,04 mm, ale ta wartość nadal nie przekracza dopuszczalnego wymiaru zużycia 13,06 mm. Sama duża średnica otworu nie przesądza jeszcze o wymianie sworznia, jeśli współpracujący sworzeń ma odpowiednią średnicę i luz jest prawidłowy. Inny typowy skrót myślowy to wybór A, bo sworzeń 12,96 mm wygląda na mniejszy od nominalnych 13,00 mm. Jednak przy tulejce 13,02 mm luz nadal jest akceptowalny. W serwisie motocykli nie wolno działać tylko na zasadzie największa albo najmniejsza liczba z tabeli. Liczy się para współpracujących elementów i ich pasowanie. Dopiero w przypadku C różnica 0,19 mm jest ponad dwukrotnie większa od limitu, więc taki sworzeń będzie powodował wyraźny luz, hałas i przyspieszone zużycie. Moim zdaniem to dobry przykład, że w mechanice precyzyjnej najważniejsze są tolerancje, a nie pojedynczy wymiar wyrwany z kontekstu.