Który wymiar został zapisany niepoprawnie?
Przykładowe zadanie CKE z 2022 roku: Informator o egzaminie zawodowym - technik pojazdów kolejowych (TKO.09).
Niepoprawnie zapisany jest wymiar \(100^{-0{,}5}_{+0{,}5}\). Odchyłka górna, wpisywana u góry, musi być większa od odchyłki dolnej, wpisywanej u dołu. Tu u góry stoi -0,5, a u dołu +0,5, czyli odchyłki zamieniono miejscami - wymiar górny granicy wyszedłby mniejszy od dolnego, co nie ma sensu.
Reguła do zapamiętania: wymiar graniczny górny to wymiar nominalny plus odchyłka górna, a wymiar graniczny dolny to wymiar nominalny plus odchyłka dolna. Zawsze odchyłka górna jest większa od dolnej.
Przy odchyłkach symetrycznych zalecany jest zapis z ±, czyli \(100 \pm 0{,}5\). Na rysunkach części pojazdów kolejowych tolerancje pokazują, w jakim zakresie wymiar może się wahać po obróbce lub naprawie.
Kłopot w tym pytaniu polega na tym, że trzy zapisy wyglądają różnie, a tylko jeden łamie zasadę.
Zapis \(100^{+0{,}5}_{-0{,}5}\) pokazuje osobno odchyłkę górną +0,5 i dolną -0,5 - jest poprawny, choć przy odchyłkach o tej samej wartości wygodniej i krócej pisze się \(100 \pm 0{,}5\).
Zapis \(100 \pm 0{,}5\) jest właśnie tą skróconą formą odchyłek symetrycznych: wymiar może mieć od 99,5 do 100,5.
Zapis \(100^{+0{,}5}\) podaje tylko odchyłkę górną, co oznacza, że wymiar może być większy od nominalnego najwyżej o 0,5, a nie może być od niego mniejszy.
Błędny jest dopiero zapis z -0,5 u góry i +0,5 u dołu. Odchyłka górna musi być większa od dolnej, więc odwrócenie ich kolejności daje wymiar sprzeczny. Zapamiętaj: najpierw, u góry, wpisuje się odchyłkę większą.