Podopieczny zgłasza dolegliwości bólowe i mrowienie stopy, która została amputowana miesiąc wcześniej. Który rodzaj dolegliwości występuje u podopiecznego?
Bóle fantomowe to dolegliwości odczuwane w części ciała, której fizycznie już nie ma, np. w amputowanej stopie. U podopiecznego miesiąc po amputacji ból i mrowienie „w stopie” bardzo dobrze pasują właśnie do tego zjawiska. Mechanizm jest związany z tym, że układ nerwowy, szczególnie nerwy obwodowe, rdzeń kręgowy i mózg, nadal przechowują mapę amputowanej kończyny. Mózg może więc odbierać sygnały bólowe, pieczenie, ściskanie, drętwienie albo mrowienie tak, jakby stopa nadal była obecna. Moim zdaniem to jedno z tych zagadnień, które łatwo zrozumieć dopiero wtedy, gdy pomyśli się o ciele i mózgu jako o jednym systemie, a nie tylko o samej ranie pooperacyjnej. W praktyce opiekun powinien potraktować takie zgłoszenie poważnie, nie mówić podopiecznemu, że „to niemożliwe”, bo stopa została amputowana. Dobra praktyka to spokojna obserwacja, ocena natężenia bólu, np. w skali 0-10, zapisanie objawów i przekazanie informacji pielęgniarce lub lekarzowi. Ważne jest też wsparcie emocjonalne, ułożenie kikuta zgodnie z zaleceniami, dbanie o komfort, a czasem pomocne bywają techniki odwracania uwagi, relaksacja czy terapia lustrem, jeśli została zalecona przez specjalistów. Bóle fantomowe nie są „wymyślone”, tylko realne dla pacjenta i wymagają profesjonalnego podejścia.
W tej sytuacji kluczowe jest to, że podopieczny odczuwa ból i mrowienie w stopie, która została amputowana miesiąc wcześniej. To mocno kieruje rozpoznanie na bóle fantomowe, a nie na typowe choroby naczyniowe czy powikłania cukrzycy dotyczące istniejącej kończyny. Stopa cukrzycowa oznacza uszkodzenia tkanek stopy u osoby z cukrzycą, najczęściej z powodu neuropatii, niedokrwienia i zakażenia. Występują wtedy rany, owrzodzenia, martwica, zaburzenia czucia, czasem nieprzyjemny zapach lub wysięk. Ale mówimy o stopie, która jest fizycznie obecna. Jeśli kończyna została amputowana, nie można rozpoznać stopy cukrzycowej na podstawie bólu „w nieistniejącej stopie”, chociaż cukrzyca mogła być przyczyną samej amputacji. Zakrzepica żylna zwykle daje ból, obrzęk, zaczerwienienie, ucieplenie kończyny i czasem tkliwość łydki. Dotyczy naczyń żylnych w istniejących tkankach, więc opiekun obserwowałby raczej kikut lub drugą kończynę, a nie zgłoszenie czucia amputowanej stopy. Niewydolność żylna kojarzy się z obrzękami, uczuciem ciężkości nóg, żylakami, przebarwieniami skóry i trudno gojącymi się zmianami, przeważnie przewlekle. Typowy błąd myślowy polega tu na tym, że słowo „mrowienie” automatycznie kojarzy się z krążeniem albo cukrzycą. Z mojego doświadczenia w nauce opieki medycznej warto zawsze zapytać: gdzie pacjent lokalizuje objaw i czy ta część ciała nadal istnieje anatomicznie. Jeśli ból jest odczuwany w amputowanej kończynie, trzeba myśleć o zjawisku fantomowym i zgłosić to personelowi, a jednocześnie okazać pacjentowi zrozumienie.