28-letnia pani Monika na skutek wypadku komunikacyjnego stała się osobą niepełnosprawną ruchowo. Nie akceptuje swojego kalectwa. Nie chce z nikim rozmawiać, nie podejmuje żadnej aktywności, odmawia jedzenia posiłków, ma zaburzenia snu i jest przygnębiona. U pacjentki występuje problem zdrowotny w postaci
Odpowiedź depresji jest właściwa, bo opis pani Moniki zawiera typowe objawy zespołu depresyjnego po ciężkim wydarzeniu życiowym i nagłej utracie sprawności. Widzimy tu obniżony nastrój, wycofanie z kontaktów, brak aktywności, odmowę jedzenia, zaburzenia snu oraz brak akceptacji swojej sytuacji. To nie jest tylko chwilowy smutek. W praktyce opiekuńczej i medycznej taki zestaw objawów powinien uruchomić czujność personelu, bo depresja może prowadzić do wyniszczenia, pogorszenia rehabilitacji, zaniedbań higienicznych, a czasem też do myśli samobójczych. Moim zdaniem w takich pytaniach ważne jest nie tylko rozpoznać nazwę choroby, ale zobaczyć człowieka w kryzysie. Dobre praktyki mówią, żeby pacjentkę obserwować, zapewnić jej bezpieczeństwo, nie zmuszać agresywnie do rozmowy, ale spokojnie zachęcać do kontaktu, jedzenia i udziału w rehabilitacji. Należy też zgłosić objawy lekarzowi, psychologowi lub psychiatrze, bo leczenie depresji może obejmować psychoterapię, wsparcie kryzysowe, farmakoterapię oraz pracę nad adaptacją do niepełnosprawności. W opiece długoterminowej ważne jest planowanie małych celów, np. wstanie z łóżka, wykonanie prostego ćwiczenia, zjedzenie części posiłku. To niby drobiazgi, ale dla pacjenta w depresji bywają ogromnym wysiłkiem.
W tej sytuacji łatwo pomylić kilka pojęć, zwłaszcza gdy pacjentka nie akceptuje swojej niepełnosprawności i izoluje się od otoczenia. Samo odrzucenie może oznaczać mechanizm psychologiczny, czyli brak zgody na nową sytuację, zaprzeczanie albo odsuwanie od siebie faktu choroby. Jednak w opisie jest coś więcej niż tylko trudność z zaakceptowaniem kalectwa. Pojawiają się objawy somatyczne i psychiczne: zaburzenia snu, odmowa jedzenia, przygnębienie, bierność i izolacja. Taki obraz kliniczny bardziej pasuje do depresji niż do samej reakcji odrzucenia. W praktyce opiekun medyczny, pielęgniarka czy terapeuta nie powinien zatrzymać się na stwierdzeniu ona po prostu nie chce, bo to bywa krzywdzące i prowadzi do zbagatelizowania problemu. Mania także nie pasuje do tej sytuacji, bo w manii zwykle występuje nadmierna aktywność, podwyższony lub drażliwy nastrój, gonitwa myśli, zmniejszona potrzeba snu bez uczucia zmęczenia, impulsywność i często zawyżona samoocena. Tutaj mamy odwrotny kierunek: spadek energii, wycofanie i smutek. Nerwica, obecnie częściej omawiana jako zaburzenia lękowe lub nerwicowe, może dawać napięcie, lęk, objawy z ciała, natrętne myśli czy unikanie pewnych sytuacji, ale podany zestaw objawów nie wskazuje przede wszystkim na lęk, tylko na obniżenie napędu i nastroju. Typowy błąd myślowy polega na tym, że uczymy się hasełkami: wypadek równa się trauma, trauma równa się nerwica. A w realnej pracy trzeba patrzeć na konkretne objawy i ich wpływ na funkcjonowanie. Z mojego doświadczenia takie pytania sprawdzają umiejętność obserwacji pacjenta, a nie tylko definicje z podręcznika. Standardem dobrej opieki jest potraktowanie takich sygnałów poważnie, udokumentowanie ich, przekazanie zespołowi terapeutycznemu i unikanie oceniania pacjentki jako leniwej albo upartej.