Fizjologiczny proces starzenia się organizmu ludzkiego charakteryzuje się między innymi
Utrata masy mięśniowej jest typową cechą fizjologicznego starzenia się i wiąże się z procesem nazywanym sarkopenią. Z wiekiem zmniejsza się liczba i sprawność włókien mięśniowych, spada synteza białek mięśniowych, obniża się aktywność hormonów anabolicznych, a często dochodzi też mniejsza aktywność ruchowa. W praktyce opiekuńczej ma to bardzo konkretne znaczenie: osoba starsza może mieć słabszy chwyt, wolniej wstawać z krzesła, gorzej utrzymywać równowagę i szybciej się męczyć przy zwykłych czynnościach, takich jak mycie, ubieranie czy przejście do toalety. Moim zdaniem to jedna z tych zmian, które łatwo przeoczyć, bo rozwija się powoli. Dobra praktyka to obserwować sprawność funkcjonalną, ryzyko upadków, masę ciała, apetyt i samodzielność w czynnościach dnia codziennego, np. z użyciem skali Barthel. Ważne są też ćwiczenia dostosowane do możliwości, szczególnie oporowe i równoważne, odpowiednia podaż białka, nawodnienie oraz współpraca z fizjoterapeutą i dietetykiem. Nie chodzi tylko o wygląd mięśni, ale o bezpieczeństwo, profilaktykę unieruchomienia, odleżyn i utraty samodzielności.
W fizjologicznym starzeniu nie oczekujemy przyspieszenia perystaltyki jelit. Częściej jest odwrotnie: motoryka przewodu pokarmowego może być wolniejsza, a do tego dochodzi mniejsza aktywność fizyczna, zbyt mała ilość płynów, dieta uboga w błonnik oraz leki, np. przeciwbólowe czy uspokajające. Dlatego u osób starszych tak często obserwuje się zaparcia, a nie naturalne przyspieszenie pracy jelit. Jeśli pojawia się biegunka, to raczej szukamy przyczyny chorobowej, infekcyjnej, polekowej albo dietetycznej, a nie traktujemy jej jako normalny objaw starzenia. Nieprawidłowe jest też zakładanie wzrostu podstawowej przemiany materii. Podstawowa przemiana materii zwykle spada, ponieważ zmniejsza się beztłuszczowa masa ciała, zwłaszcza masa mięśniowa, a organizm zużywa mniej energii w spoczynku. To ma znaczenie przy planowaniu diety, bo osoba starsza może potrzebować mniej kalorii, ale nadal potrzebuje wartościowego białka, witamin i składników mineralnych. Zmniejszenie zawartości tkanki tłuszczowej również nie jest typową zasadą starzenia. U wielu osób tłuszcz całkowity rośnie albo zmienia się jego rozmieszczenie, np. więcej odkłada się w okolicy brzucha, nawet gdy kończyny wyglądają szczuplej. Typowy błąd myślowy polega na tym, że ktoś widzi drobniejszą sylwetkę seniora i od razu wnioskuje, że ubyło głównie tłuszczu. W rzeczywistości bardzo często ubywa mięśni, co pogarsza siłę, chód, równowagę i zwiększa ryzyko upadków. W opiece warto więc patrzeć nie tylko na wagę, ale też na funkcjonowanie: jak pacjent wstaje, chodzi, trzyma kubek, czy ma apetyt i czy nie traci samodzielności.