Procesy unieszkodliwiania zanieczyszczeń biologicznych najszybciej zachodzą w glebie
Gleba gruboziarnista, czyli najczęściej piaszczysta lub żwirowa, sprzyja szybkiemu przebiegowi procesów unieszkodliwiania zanieczyszczeń biologicznych, bo ma dużą porowatość i dobrą przepuszczalność. Dzięki temu woda i powietrze mogą łatwiej przemieszczać się między ziarnami, a mikroorganizmy tlenowe mają lepszy dostęp do tlenu. To jest ważne, bo rozkład wielu zanieczyszczeń organicznych i biologicznych zachodzi najsprawniej w warunkach tlenowych. W praktyce oznacza to szybsze utlenianie materii organicznej, ograniczanie liczby drobnoustrojów chorobotwórczych oraz sprawniejsze samooczyszczanie środowiska glebowego. Moim zdaniem warto zapamiętać prostą zasadę: tam, gdzie gleba jest przewiewna i nie jest stale zalana wodą, procesy biologiczne zwykle idą sprawniej. Nie znaczy to oczywiście, że każdą glebę gruboziarnistą można bez kontroli wykorzystywać do odprowadzania ścieków czy odpadów. Dobre praktyki sanitarne wymagają oceny ryzyka skażenia wód podziemnych, zachowania odpowiednich odległości od studni, ujęć wody i budynków oraz kontroli rodzaju zanieczyszczeń. W ochronie zdrowia i higienie środowiskowej ma to znaczenie np. przy ocenie lokalizacji przydomowych oczyszczalni, pól filtracyjnych czy miejsc potencjalnego skażenia biologicznego. Najważniejsze jest połączenie przepuszczalności, napowietrzenia i aktywności mikroflory glebowej.
W tym pytaniu łatwo pomylić zdolność gleby do zatrzymywania zanieczyszczeń z szybkością ich biologicznego unieszkodliwiania. Duża ilość nierozłożonych substancji organicznych nie oznacza automatycznie lepszych warunków sanitarnych. Taka materia może być pożywką dla drobnoustrojów, w tym również niepożądanych bakterii, a jeśli rozkład przebiega wolno i bez dostępu tlenu, mogą powstawać warunki gnilne. To raczej obciąża środowisko, niż przyspiesza jego oczyszczanie. Gleba gliniasta ma drobne cząstki i potrafi dobrze zatrzymywać wodę oraz niektóre zanieczyszczenia, ale właśnie przez małe pory jest słabiej napowietrzona i mniej przepuszczalna. Procesy tlenowe zachodzą w niej wolniej, bo tlen trudniej dociera w głąb profilu glebowego. Wysoki poziom wód podziemnych też nie jest korzystny. Z mojego doświadczenia uczniowie często myślą, że dużo wody oznacza lepsze wypłukiwanie i oczyszczanie, ale sanitarnie to może być bardzo ryzykowne. Nadmiar wody ogranicza dostęp powietrza, sprzyja warunkom beztlenowym i może przenosić patogeny do warstw wodonośnych. Najszybsze procesy unieszkodliwiania biologicznego zachodzą w glebie gruboziarnistej, bo jest przepuszczalna, przewiewna i stwarza lepsze warunki dla mikroorganizmów tlenowych. W praktyce przy ocenie zagrożeń biologicznych zawsze patrzy się nie tylko na sam typ gleby, ale też na głębokość wód podziemnych, wilgotność, temperaturę, obciążenie materią organiczną i możliwość migracji zanieczyszczeń. Takie myślenie jest zgodne z zasadami higieny środowiska i profilaktyki zakażeń.