Ocena złożonych czynności życia codziennego według skali Lawtona obejmuje między innymi umiejętność
A. utrzymania higieny osobistej.
B. korzystania z telefonu.
C. kontroli oddawania stolca.
D. samodzielnego spożywania posiłków.
Pytanie z egzaminu CKE, styczeń 2020 (arkusz Z.07-SG-20.01).
Skala Lawtona służy do oceny tzw. złożonych czynności życia codziennego, czyli takich, które wymagają już nieco więcej samodzielności, planowania i radzenia sobie w codziennym środowisku. Jednym z kryteriów, które się tutaj pojawiają, jest właśnie korzystanie z telefonu. To nie jest „banał” – chodzi nie tylko o umiejętność wybrania numeru, ale także o rozpoznanie sytuacji, w której trzeba zadzwonić, zapamiętanie numeru czy chociażby odebranie połączenia i prowadzenie rozmowy. Z mojego doświadczenia wynika, że ta umiejętność jest bardzo dobrym wskaźnikiem stopnia samodzielności osoby starszej lub niesamodzielnej. W codziennej praktyce ocena tej zdolności pozwala szybko wychwycić, kto będzie w stanie sam zorganizować sobie pomoc albo załatwić sprawę przez telefon, a kto wymaga wsparcia. Standardy geriatrów jasno mówią: Lawton to nie tylko jedzenie czy mycie, ale przede wszystkim czynności złożone, które mają związek z funkcjonowaniem w społeczeństwie. Przykłady innych ocenianych przez tę skalę czynności to robienie zakupów, przygotowywanie posiłków, prowadzenie gospodarstwa domowego, korzystanie z transportu publicznego czy zarządzanie pieniędzmi. Tak naprawdę te działania pokazują, czy ktoś jest w stanie prowadzić samodzielne życie, a nie tylko zaspokajać elementarne potrzeby. Umiejętność korzystania z telefonu jest tu świetnym wyznacznikiem, bo łączy zdolności poznawcze, motoryczne i społeczne – często nawet nie zdajemy sobie sprawy, ile to wymaga sprawności. Moim zdaniem, właśnie to odróżnia skalę Lawtona od innych narzędzi oceny funkcjonowania pacjentów.
Rozróżnienie czynności podstawowych i złożonych to podstawa w pracy z osobami starszymi czy niesamodzielnymi. Bardzo często myli się zakresy ocen w różnych skalach funkcjonalnych, co prowadzi do błędnych interpretacji. Skala Lawtona koncentruje się na czynnościach złożonych, a więc takich, które wymagają nie tylko sprawności fizycznej, ale także organizacji, kontaktów społecznych, rozumienia sytuacji, a czasem i umiejętności rozwiązywania problemów. Do czynności ocenianych przez skalę Lawtona zalicza się między innymi robienie zakupów, przygotowywanie posiłków, pranie, korzystanie z transportu publicznego, zarządzanie domowym budżetem – a także właśnie korzystanie z telefonu. Natomiast kontrola oddawania stolca, utrzymanie higieny osobistej czy samodzielne spożywanie posiłków to czynności podstawowe, oceniane według skali Barthel. To typowy błąd, że myli się te narzędzia, bo oba są wykorzystywane w opiece nad osobami starszymi. W praktyce, umiejętność korzystania z telefonu jest już wyższym poziomem samodzielności – wymaga orientacji w sytuacji, koordynacji, kontaktów społecznych, a nie tylko sprawności motorycznej. Gdy pacjent nie potrafi sam jeść czy utrzymać higieny, to oznacza znaczną niesprawność, ale to nie podlega ocenie w skali Lawtona. Wiele osób, nawet wśród fachowców, myli te zagadnienia przez przyzwyczajenie do oceny podstawowych potrzeb pacjentów. Sugeruję zawsze najpierw zapamiętać, które czynności są oceniane w której skali – wtedy łatwiej będzie prawidłowo interpretować wyniki i planować dalsze działania w opiece czy rehabilitacji. Takie rozróżnienie pozwala lepiej dostosować interwencje i wsparcie do realnych potrzeb osoby ocenianej.