Ćwiczenia w celu poprawy zakresu konwergencji, stosowane pod ścisłym nadzorem ortoptystki, są wskazane w przypadku występowania zeza
W przypadku zeza rozbieżnego okresowego ćwiczenia poprawiające zakres konwergencji są uznawane za złoty standard postępowania, szczególnie jeśli są prowadzone pod ścisłą kontrolą ortoptystki. To schorzenie charakteryzuje się tym, że oczy pacjenta na ogół ustawiają się prawidłowo, ale co pewien czas jedno z nich ucieka na zewnątrz, zwłaszcza podczas patrzenia na odległe przedmioty lub w momentach zmęczenia. Takie epizody rozbieżności są często związane z niewydolnością mechanizmu konwergencji, czyli trudnością z przyciąganiem obu gałek ocznych do nosa. Stąd, ćwiczenia ortoptyczne ukierunkowane na wzmacnianie konwergencji mają praktyczne uzasadnienie – poprawiają komfort widzenia obuocznego, zmniejszają częstość występowania objawów a nierzadko nawet wydłużają okresy prawidłowego ustawienia oczu. Moim zdaniem dobra współpraca z ortoptystą w tym zakresie przynosi naprawdę wymierne skutki, zwłaszcza u dzieci, gdzie neuroplastyczność układu wzrokowego jest największa. W praktyce stosuje się np. ćwiczenia na synoptoforze, pryzmaty czy nawet proste aktywności zbliżania i oddalania palca. Standardy, np. zalecenia Polskiego Towarzystwa Okulistycznego, jasno podkreślają, że zanim rozważy się interwencję chirurgiczną, należy maksymalnie wykorzystać potencjał ćwiczeń ortoptycznych. Z mojego doświadczenia wynika, że większość specjalistów najpierw zaleca właśnie taką terapię, bo jest bezpieczna i nieinwazyjna, a może przynieść bardzo dobre efekty w tej konkretnej postaci zeza.
Wybór innych niż rozbieżny okresowy typów zeza jako wskazania do ćwiczeń zakresu konwergencji pod kontrolą ortoptystki wynika raczej z nieporozumienia dotyczącego mechanizmu powstawania danego rodzaju zeza oraz skuteczności terapii ortoptycznej. Przykładowo, zez skośny obu oczu, czyli tzw. skojarzony zez pionowy, wiąże się z zaburzeniami mięśni skośnych i problemami w płaszczyźnie pionowej, gdzie ćwiczenia na konwergencję dają bardzo ograniczone rezultaty, a czasami wręcz są niewskazane ze względu na możliwość pogłębienia objawów. W przypadku zeza zbieżnego porażennego, mamy do czynienia z upośledzeniem działania jednego z mięśni prostych przywodzących z powodu np. porażenia nerwu okoruchowego. W takich sytuacjach ćwiczenia konwergencji praktycznie nie są skuteczne, bo nie przywrócą funkcji uszkodzonego nerwu czy mięśnia – tutaj kluczowe jest leczenie przyczynowe i czasem interwencje chirurgiczne, a nie trening ortoptyczny. Natomiast zez zbieżny częściowo akomodacyjny ma dużo wspólnego z wadami refrakcji i zaburzeniami akomodacji, gdzie podstawą leczenia jest korekcja optyczna – odpowiednio dobrane okulary (najczęściej szkła dodatnie). Ćwiczenia mogą mieć tylko drugorzędne znaczenie, jeśli w ogóle – bo tu problemem nie jest słaba konwergencja, tylko nadmierna akomodacja. Częstym błędem myślowym jest wrzucanie wszystkich typów zeza do jednego worka i uznawanie, że ćwiczenia zawsze są pomocne – to nieprawda. Skuteczne leczenie wymaga precyzyjnej diagnozy i dobrania odpowiedniej metody do konkretnego zaburzenia, zgodnie z aktualnymi wytycznymi okulistycznymi i ortoptycznymi.