Dziedziczny zanik nerwu wzrokowego spowodowany mutacją mitochondrialnego DNA określa się jako zespół
Zespół Lebera, czyli dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera (LHON), to klasyczny przykład choroby mitochondrialnej, która objawia się głównie nagłą utratą widzenia centralnego, szczególnie u młodych dorosłych mężczyzn. Moim zdaniem warto zapamiętać, że LHON wynika z mutacji w mitochondrialnym DNA, zwłaszcza w genach kodujących podjednostki kompleksu I łańcucha oddechowego. To dość nietypowe, bo większość chorób genetycznych dziedziczymy po rodzicach zgodnie z DNA jądrowym, a tu chodzi o mitochondrialne – więc dziedziczenie jest wyłącznie po matce. Z mojego doświadczenia w pracy z pacjentami okulistycznymi, znajomość charakterystycznych objawów LHON jest kluczowa dla szybkiej diagnostyki: nagła, bezbolesna utrata widzenia, często obustronna, z typowymi zmianami tarczy nerwu wzrokowego. W praktyce klinicznej neurolog czy okulista powinien przy podejrzeniu tego zespołu od razu rozważać badania genetyczne pod kątem mutacji mDNA. Takie podejście jest zgodne z dobrymi praktykami międzynarodowymi, bo szybkie rozpoznanie pozwala wdrożyć terapię wspierającą i odpowiednie poradnictwo genetyczne. Często się mówi, że LHON to też ważny model do poznawania innych chorób mitochondrialnych i mechanizmów neurodegeneracji, więc ta wiedza przydaje się np. na lekcjach biologii czy w pracy laboratoryjnej. Warto też pamiętać, że inne zespoły w tej grupie mają zupełnie inne objawy kliniczne i etiologie.
Dziedziczne schorzenia okulistyczne bywają mylące, bo często ich nazwy brzmią podobnie, a objawy częściowo się pokrywają. Jednak tylko zespół Lebera wiąże się bezpośrednio z mutacją mitochondrialnego DNA i typowym nagłym zanikiem nerwu wzrokowego. Zespół Lowe’a, mimo że również jest chorobą dziedziczną dotyczącą oczu, w rzeczywistości obejmuje triadę objawów: zaburzenia nerek (zespół nerczycowy), zaburzenia neurologiczne oraz wady soczewki (głównie wrodzona zaćma), ale nie polega na zaniku nerwu wzrokowego i nie jest związany z mutacjami w mitochondrialnym materiale genetycznym. Podstawową przyczyną Lowe’a są mutacje w genie OCRL1, zlokalizowanym w jądrze komórkowym. Z kolei choroba Stargardta to najczęstsza młodzieńcza dystrofia plamki związana z mutacjami w genie ABCA4 i dziedziczona autosomalnie recesywnie, a jej głównym problemem jest postępujące uszkodzenie centralnej siatkówki prowadzące do zaburzeń widzenia, ale nie zanik nerwu wzrokowego. Zespół Aicardiego natomiast jest ultrarzadką chorobą genetyczną, występującą prawie wyłącznie u dziewczynek, objawiającą się agenezją ciała modzelowatego, napadami padaczkowymi i charakterystycznymi zmianami w siatkówce, ale nie ma on nic wspólnego z mitochondrialnym DNA ani z dziedzicznym zanikiem nerwu wzrokowego. Typowym błędem jest utożsamianie różnych dziedzicznych schorzeń ocznych tylko na podstawie objawów okulistycznych lub sugerowanie się podobieństwem nazw. W praktyce jednak podstawą właściwej diagnostyki jest znajomość mechanizmów dziedziczenia i charakterystyki objawów – tylko zespół Lebera łączy się z mitochondrialnym dziedziczeniem i selektywnym uszkodzeniem nerwu wzrokowego. Takie rozróżnianie jest standardem w dobrej praktyce lekarskiej i mocno pomaga w szybkim i trafnym rozpoznaniu choroby u pacjenta.