Ektoproteza to w nomenklaturze protetycznej właśnie epiteza, czyli rodzaj protezy zewnętrznej uzupełniającej ubytki tkanek miękkich lub twardych poza jamą ustną. Chodzi głównie o rekonstrukcje części twarzy: nosa, małżowiny usznej, oczodołu, policzka, czasem powiek czy części wargi. Moim zdaniem warto zapamiętać prostą zależność: ektoproteza = epiteza, a nie klasyczna proteza zębowa. Epitezy mocuje się zwykle na specjalnych systemach retencyjnych: mogą to być implanty z zaczepami (magnesy, zatrzaski), elementy okularów, paski elastyczne, a czasem kleje adhezyjne do skóry. Technicznie wykonuje się je z elastycznych silikonów medycznych lub innych tworzyw biokompatybilnych, z dużym naciskiem na estetykę – dobór koloru skóry, faktury, odwzorowanie zmarszczek, fałdów nosowo‑wargowych itp. W praktyce technika dentystyczna współpracuje tu ściśle z chirurgiem szczękowo‑twarzowym i protetykiem. Standardem jest wykonanie dokładnego wycisku okolicy twarzy, modelu gipsowego, potem woskowego wzornika i dopiero na końcu ostatecznej epitezy silikonowej, często barwionej warstwowo. W dobrych pracowniach zwraca się też uwagę na granice przejścia epitezy w skórę – muszą być cienkie, „znikające”, żeby pacjent mógł normalnie funkcjonować społecznie. To nie jest tylko kwestia kosmetyki, ale też psychiki pacjenta i jego jakości życia, dlatego w wytycznych i dobrych praktykach kładzie się duży nacisk na komfort noszenia, łatwość czyszczenia i długotrwałą stabilność koloru oraz materiału.
Pojęcie ektoprotezy bywa mylone z różnymi rodzajami klasycznych protez stomatologicznych, ale w rzeczywistości oznacza ono epitezę, czyli protezę zewnętrzną części twarzy, a nie uzupełnienie zębów czy wyrostka zębodołowego. Szynoproteza to zupełnie inna konstrukcja – łączy w sobie funkcję szyny stabilizującej zębów lub fragmentów wyrostka z funkcją protezy uzupełniającej brakujące zęby. Stosuje się ją np. w pourazowych uszkodzeniach szczęk, przy rozchwianiu zębów w periodontopatiach albo po zabiegach chirurgicznych w obrębie przyzębia. Ma charakter wewnątrzustny i opiera się na zębach, czasem na elementach metalowych obejmujących koronowe części zębów, więc nie ma nic wspólnego z typową epitezą twarzy. Z kolei proteza wczesna i proteza natychmiastowa odnoszą się do czasu wprowadzenia uzupełnienia po ekstrakcjach zębów. Proteza natychmiastowa jest wykonywana przed usunięciem zębów i osadzana od razu po ekstrakcjach, co ma znaczenie głównie estetyczne i psychiczne oraz pomaga utrzymać warunki zgryzowe. Proteza wczesna bywa wprowadzana po krótkim okresie gojenia, ale nadal dotyczy jamy ustnej, a nie zewnętrznych części twarzy. Typowy błąd myślowy polega na tym, że wszystko, co brzmi „nietypowo”, automatycznie kojarzy się z jakąś specjalną odmianą zwykłej protezy zębowej lub szyny. Tymczasem termin „ekto‑” odnosi się do położenia na zewnątrz, poza jamą ustną, i kieruje nas właśnie w stronę epitez twarzy: nosa, ucha, oczodołu. W nowoczesnej protetyce szczękowo‑twarzowej przyjmuje się, że ektoprotezy muszą spełniać wysokie wymagania estetyczne i biomechaniczne, współpracować ze skórą i tkankami miękkimi twarzy, a ich planowanie wymaga innego podejścia niż przy protezach częściowych, całkowitych czy szynach pourazowych. Dlatego utożsamianie ektoprotezy z szynoprotezą, protezą wczesną lub natychmiastową jest po prostu niezgodne z definicją i praktyką kliniczną.