Głównym mięśniem odpowiedzialnym za ruchy boczne żuchwy jest mięsień skrzydłowy boczny i to jest naprawdę kluczowa informacja z punktu widzenia anatomii stomatologicznej i pracy przy stawie skroniowo‑żuchwowym. Ten mięsień ma dwa brzuśce: górny i dolny, które przyczepiają się m.in. do dołu skrzydłowego wyrostka skrzydłowatego kości klinowej oraz do dołka skrzydłowego na wyrostku kłykciowym żuchwy i do torebki oraz krążka stawu skroniowo‑żuchwowego. Dzięki takiemu ustawieniu włókien mięsień skrzydłowy boczny podczas jednostronnego skurczu przesuwa głowę żuchwy do przodu i na stronę przeciwną, co klinicznie objawia się właśnie ruchem bocznym żuchwy. Przy obustronnym skurczu dochodzi do wysuwania żuchwy do przodu (protruzji). W praktyce protetycznej i stomatologicznej ta wiedza ma duże znaczenie np. przy ustawianiu zębów bocznych w protezach całkowitych i przy regulacji zwarcia – ruchy lateralne zależą w dużej mierze od pracy mięśnia skrzydłowego bocznego, więc trzeba rozumieć, skąd biorą się tor ruchu żuchwy i prowadzenie kłowe czy przednie. W diagnostyce zaburzeń stawu skroniowo‑żuchwowego nadmierne napięcie lub dysfunkcja tego mięśnia może dawać bóle okolicy przedusznej, trzaski w stawie, ograniczenie ruchów bocznych i przeskakiwanie krążka stawowego. Moim zdaniem warto od razu kojarzyć: skrzydłowy boczny = ruchy boczne, wysuwanie, kontrola krążka stawowego. Pozostałe mięśnie żucia, jak żwacz czy skroniowy, odpowiadają głównie za unoszenie żuchwy, a nie za jej przesuwanie na boki, co w klasycznych podręcznikach anatomii stomatologicznej jest mocno podkreślane i traktowane jako podstawa do zrozumienia funkcji narządu żucia.
W tym zadaniu łatwo się pomylić, bo kilka mięśni kojarzy się z okolicą żuchwy, ale tylko jeden z nich faktycznie odpowiada za ruchy boczne w stawie skroniowo‑żuchwowym. Ruchy lateralne wymagają przesuwania głowy żuchwy po stoku guzka stawowego do przodu i na bok, a za to odpowiada mięsień skrzydłowy boczny, który ma specyficzny przebieg włókien i przyczep do wyrostka kłykciowego żuchwy oraz do krążka stawowego. Częsty błąd polega na tym, że jeżeli mięsień ma w nazwie „skrzydłowy”, to wrzuca się do jednego worka jego funkcję, a to nie jest takie proste. Mięsień skrzydłowy przyśrodkowy działa głównie jako mięsień unoszący żuchwę, współpracuje z żwaczem i mięśniem skroniowym, zapewnia siłę potrzebną do zagryzania i rozdrabniania pokarmu. Uczestniczy trochę w ruchach bocznych, ale raczej wspomagająco, a nie jako główny agonista – podręczniki jasno podkreślają, że głównym mięśniem ruchów bocznych i wysuwania jest skrzydłowy boczny. Z kolei mięsień bródkowo‑gnykowy i żuchwowo‑gnykowy należą do mięśni nadgnykowych. Ich podstawową rolą jest obniżanie żuchwy przy ustalonej kości gnykowej oraz unoszenie kości gnykowej podczas połykania i mowy. Działają bardziej w płaszczyźnie pionowej niż poziomej, więc nie generują typowych ruchów bocznych w stawie skroniowo‑żuchwowym. Czasem ktoś myśli: „skoro obniża żuchwę, to pewnie też ją jakoś przesuwa”, ale to nadinterpretacja – kierunek włókien i przyczepy anatomiczne nie sprzyjają ruchowi lateralnemu. W praktyce protetycznej i ortodontycznej dobre zrozumienie tych funkcji ma znaczenie przy analizie toru ruchu żuchwy, ustawianiu zębów w protezach czy ocenie parafunkcji. Jeżeli przypiszemy złą funkcję do danego mięśnia, łatwo potem źle interpretować objawy bólowe, zaburzenia stawu skroniowo‑żuchwowego czy nieprawidłowe ścieranie zębów. Dlatego warto zapamiętać, że za ruchy boczne odpowiada głównie skrzydłowy boczny, a mięśnie nadgnykowe i skrzydłowy przyśrodkowy pełnią zupełnie inne, bardziej pionowe lub podporowe role w układzie żucia.