Deficyt budżetu państwa powstaje, jeśli
A. wydatki budżetu państwa równe są przychodom budżetu państwa.
B. dochody budżetu państwa są wyższe niż wydatki budżetu państwa.
C. dochody budżetu państwa równe są wydatkom budżetu państwa.
D. wydatki budżetu państwa są wyższe niż dochody budżetu państwa.
Pytanie z egzaminu CKE, wrzesień 2014 (arkusz A.65-X-14.08).
Deficyt budżetu państwa powstaje wtedy, gdy wydatki budżetu państwa są wyższe niż jego dochody. Najprościej mówiąc: państwo planuje albo wykonuje więcej wydatków, niż uzyskuje z podatków, ceł, opłat, dywidend od spółek Skarbu Państwa i innych dochodów publicznych. Można to zapamiętać tak: deficyt = wydatki - dochody, ale tylko wtedy, gdy wynik jest dodatni. Przykład praktyczny: jeżeli dochody budżetu wynoszą 600 mld zł, a wydatki 680 mld zł, to deficyt wynosi 80 mld zł. Tę brakującą kwotę trzeba sfinansować, najczęściej przez emisję obligacji skarbowych, zaciągnięcie pożyczek albo wykorzystanie innych przychodów budżetu. Moim zdaniem ważne jest tu rozróżnienie między dochodami a przychodami, bo w finansach publicznych to nie są zawsze te same pojęcia. Dochody są zwykle bezzwrotne, np. podatki, a przychody mogą oznaczać środki z długu, które trzeba kiedyś oddać. W praktyce księgowej i finansowej taka logika jest bardzo podobna do analizy firmy: jeśli koszty lub wydatki przewyższają wpływy operacyjne, pojawia się luka finansowa. Dobra praktyka to patrzeć nie tylko na sam deficyt, ale też na źródła jego finansowania i wpływ na dług publiczny.
W tym pytaniu łatwo pomylić kilka pojęć, bo odpowiedzi wyglądają podobnie i operują słowami dochody, wydatki oraz przychody. Deficyt budżetu państwa nie występuje wtedy, gdy dochody są równe wydatkom. Taka sytuacja oznacza budżet zrównoważony, czyli państwo wydaje dokładnie tyle, ile uzyskuje z dochodów budżetowych. W teorii brzmi to bardzo ładnie, chociaż w praktyce finansów publicznych nie zawsze jest proste do osiągnięcia, zwłaszcza przy dużych wydatkach społecznych, inwestycyjnych albo obronnych. Nie można też mówić o deficycie, gdy dochody są wyższe niż wydatki. Wtedy powstaje nadwyżka budżetowa, czyli sytuacja odwrotna do deficytu. Państwo ma wtedy więcej dochodów niż potrzebuje na sfinansowanie zaplanowanych wydatków, przynajmniej w danym okresie budżetowym. Osobną pułapką jest użycie słowa przychody. W finansach publicznych przychody budżetu mogą obejmować np. emisję obligacji lub pożyczki, czyli środki pozyskane na finansowanie niedoboru, a nie podstawowe dochody budżetu. Dlatego stwierdzenie, że wydatki są równe przychodom, nie opisuje istoty deficytu. Typowy błąd myślowy polega na traktowaniu wszystkich wpływów do budżetu jak dochodów. A to nie do końca tak działa. Standardowa analiza budżetowa porównuje przede wszystkim dochody i wydatki. Dopiero gdy wydatki przewyższają dochody, powstaje deficyt, który trzeba pokryć odpowiednimi źródłami finansowania. Z mojego doświadczenia najlepiej zapamiętać to bardzo prosto: równość oznacza równowagę, przewaga dochodów oznacza nadwyżkę, a przewaga wydatków nad dochodami oznacza deficyt.