Państwo, kształtując dochody i wydatki budżetowe, wpływa na zachowania i decyzje podmiotów gospodarczych, wykorzystując funkcję
A. redystrybucyjną (rozdzielczą) budżetu państwa
B. stymulacyjną (bodźcową) budżetu państwa
C. kontrolną budżetu państwa
D. fiskalną budżetu państwa
Pytanie z egzaminu CKE, październik 2013 (arkusz A.65-X-13.10).
Chodzi o funkcję stymulacyjną, nazywaną też bodźcową, bo państwo przez dochody i wydatki budżetowe może zachęcać albo zniechęcać podmioty gospodarcze do określonych działań. To jest właśnie wpływanie na decyzje firm, gospodarstw domowych i instytucji, a nie tylko samo zbieranie pieniędzy do budżetu. Przykład z praktyki: niższe podatki dla firm inwestujących w nowe technologie mogą pobudzać inwestycje, a dotacje do zatrudniania pracowników mogą ograniczać bezrobocie. Z drugiej strony wyższa akcyza na papierosy czy paliwo może ograniczać konsumpcję określonych dóbr. Moim zdaniem najłatwiej zapamiętać to tak: funkcja stymulacyjna to budżet jako narzędzie zachęty albo hamowania. W finansach publicznych jest to ważny element polityki gospodarczej, bo dobrze zaplanowane wydatki publiczne, ulgi podatkowe, subwencje czy programy wsparcia powinny dawać konkretne bodźce ekonomiczne. W dobrej praktyce takie działania muszą być celowe, mierzalne i kontrolowane, żeby nie kończyły się tylko rozdawaniem środków bez realnego efektu dla gospodarki.
W tym pytaniu łatwo pomylić różne funkcje budżetu państwa, bo wszystkie dotyczą pieniędzy publicznych, ale każda odpowiada na trochę inne pytanie. Funkcja kontrolna budżetu nie polega na pobudzaniu decyzji gospodarczych, tylko na sprawdzaniu, czy środki publiczne są gromadzone i wydawane zgodnie z planem, przepisami oraz zasadami gospodarności. To bardziej nadzór, sprawozdawczość, analiza wykonania budżetu i ocena, czy jednostki sektora finansów publicznych nie przekraczają przyznanych limitów. Funkcja fiskalna jest związana przede wszystkim z pozyskiwaniem dochodów, czyli np. podatków, ceł i opłat. Jej główny sens to zapewnienie państwu pieniędzy na finansowanie zadań publicznych, takich jak edukacja, ochrona zdrowia, infrastruktura czy administracja. Sama fiskalność nie opisuje jeszcze świadomego oddziaływania na zachowania firm i obywateli, choć w praktyce podatki mogą być używane także jako bodźce. Funkcja redystrybucyjna, czyli rozdzielcza, dotyczy przesuwania dochodów między grupami społecznymi, regionami albo sektorami gospodarki. Widać ją przy transferach socjalnych, emeryturach, zasiłkach, dotacjach czy subwencjach. Typowy błąd myślowy polega na tym, że jeśli państwo wydaje pieniądze albo pobiera podatki, to od razu uznaje się to za redystrybucję albo fiskalizm. A tutaj kluczowe są słowa wpływa na zachowania i decyzje. One prowadzą do funkcji stymulacyjnej, bo chodzi o tworzenie bodźców ekonomicznych, które mają skłonić podmioty gospodarcze do określonego działania, na przykład inwestowania, oszczędzania, zatrudniania lub ograniczenia szkodliwej konsumpcji.