Który element stosowany w instalacjach sterowania oświetleniem przedstawiono na rysunku?
A. Przekaźnik bistabilny.
B. Regulator oświetlenia.
C. Czujnik ruchu.
D. Automat zmierzchowy.
Pytanie z egzaminu CKE, styczeń 2021 (arkusz EE.05-SG-21.01).
Na rysunku pokazano automat zmierzchowy, czyli element sterujący oświetleniem w zależności od natężenia światła otoczenia. Widać tu typowe cechy takiego urządzenia: osobną sondę światłoczułą na przewodzie, pokrętło nastawy progu zadziałania oznaczone symbolem księżyca i słońca oraz zaciski do zasilania i wyjścia na obwód lampy. W praktyce taki automat załącza oświetlenie po zmroku, a wyłącza je rano, bez udziału człowieka. Stosuje się go np. do sterowania lampami na elewacji, oświetleniem podjazdu, reklamą świetlną, oświetleniem ogrodu albo klatki schodowej z dostępem światła dziennego. Moim zdaniem to jeden z bardziej praktycznych elementów automatyki budynkowej, bo prosto oszczędza energię i ogranicza zapominanie o wyłączeniu światła. Przy montażu trzeba pamiętać o dobrych praktykach: czujnik nie powinien być oświetlany przez lampę, którą sam załącza, bo układ zacznie cyklicznie klikać. Sondę montuje się zwykle od strony północnej lub w miejscu reprezentatywnym dla warunków zewnętrznych. Zgodnie z zasadami wykonywania instalacji, np. według podejścia z PN-HD 60364, należy dobrać przekroje przewodów, zabezpieczenie nadprądowe, stopień ochrony IP sondy oraz uwzględnić obciążalność styków, tutaj podaną na obudowie jako 16 A przy 250 V AC dla cosφ = 1. To ważne, bo inne obciążenie daje zwykła żarówka, a inne większa grupa opraw LED z zasilaczami.
Jeżeli została wybrana inna odpowiedź niż automat zmierzchowy, najpewniej pomyliły się funkcje kilku elementów stosowanych w sterowaniu oświetleniem. Przekaźnik bistabilny służy głównie do załączania i wyłączania obwodu impulsami z przycisków, na przykład w korytarzu albo na klatce schodowej. Jego stan zmienia się po podaniu krótkiego impulsu sterującego, ale sam nie analizuje poziomu światła dziennego. Na zdjęciu widać sondę światłoczułą oraz regulację progu jasności, więc zasada działania jest zupełnie inna. Czujnik ruchu także może automatycznie włączać lampę, ale reaguje na obecność człowieka lub ruch w polu detekcji, zwykle przez PIR, mikrofalę albo układ dualny. Typowy czujnik ruchu ma okienko soczewki Fresnela, regulację czasu i czułości, a nie zewnętrzną fotokomórkę do pomiaru zmierzchu. Regulator oświetlenia, potocznie ściemniacz, służy do zmiany strumienia świetlnego oprawy, na przykład przez regulację fazową lub sterowanie 0-10 V, DALI czy PWM w bardziej rozbudowanych układach. Nie jest to urządzenie, którego podstawowym zadaniem jest samoczynne włączenie lamp po zapadnięciu ciemności. Typowy błąd polega na tym, że patrzy się tylko na pokrętło na obudowie i od razu kojarzy się je z regulatorem jasności. Tutaj jednak pokrętło ustawia próg załączenia w luksach, a nie jasność świecenia lampy. W instalacjach oświetleniowych warto zawsze rozróżniać, co jest elementem wykonawczym, co elementem pomiarowym, a co układem sterującym. Ten aparat łączy sterowanie z pomiarem oświetlenia zewnętrznego, dlatego poprawną nazwą jest automat zmierzchowy.