Jaka jest krotność prądu znamionowego zadziałania wyzwalaczy zwarciowych w wyłącznikach instalacyjnych nadprądowych typu Z?
A. 5 do 10
B. 2 do 3
C. 3 do 5
D. 10 do 20
Pytanie z egzaminu CKE, styczeń 2019 (arkusz EE.05-X-19.01).
Charakterystyka typu Z oznacza, że wyzwalacz zwarciowy, czyli elektromagnetyczna część wyłącznika nadprądowego, powinien zadziałać przy prądzie około 2-3 × Iₙ. Czyli dla wyłącznika Z10 A zadziałanie bezzwłoczne spodziewane jest mniej więcej przy 20-30 A. To jest dużo niższy próg niż w popularnych wyłącznikach B, C czy D, dlatego typ Z stosuje się tam, gdzie trzeba szybko wyłączyć nawet stosunkowo mały prąd zwarciowy albo chronić bardzo wrażliwe odbiorniki, np. układy elektroniczne, elementy półprzewodnikowe, sterowniki, czasem obwody pomiarowe i automatyki. Moim zdaniem warto zapamiętać prostą kolejność: Z jest bardzo czuły, B jest typowy dla obwodów ogólnych, C dla większych prądów rozruchowych, a D dla naprawdę dużych udarów, np. transformatorów. W praktyce sam typ charakterystyki nie wystarcza do doboru zabezpieczenia. Trzeba jeszcze sprawdzić prąd znamionowy, przekrój przewodu, warunek samoczynnego wyłączenia zasilania, spodziewany prąd zwarciowy i zgodność z dokumentacją producenta oraz normami, np. PN-EN 60898-1 albo PN-EN 60947-2 zależnie od zastosowania aparatu.
W tym pytaniu łatwo pomylić charakterystyki wyłączników nadprądowych, bo zakresy 3 do 5, 5 do 10 i 10 do 20 też są prawdziwe, ale dotyczą innych typów, nie typu Z. Zakres 3 do 5 × Iₙ kojarzy się z charakterystyką B, często używaną w zwykłych instalacjach mieszkaniowych i biurowych, na przykład do obwodów oświetlenia czy gniazd, gdzie prądy rozruchowe nie są bardzo duże. Zakres 5 do 10 × Iₙ odpowiada charakterystyce C, stosowanej przy odbiornikach o większym prądzie załączeniowym, jak silniki małej mocy, zasilacze impulsowe czy większe grupy opraw. Zakres 10 do 20 × Iₙ to charakterystyka D, spotykana przy urządzeniach z wysokim udarem prądowym, na przykład transformatorach albo niektórych napędach. Typ Z jest bardziej czuły i ma próg zadziałania wyzwalacza zwarciowego 2-3 × Iₙ. Typowy błąd polega na myśleniu, że im litera dalej w alfabecie, tym większy próg, ale Z nie pasuje do takiej szkolnej regułki. W praktyce trzeba patrzeć na katalog producenta i normę aparatu, a nie tylko na intuicję. Zbyt wysoki dobrany próg może spowodować, że zabezpieczenie nie wyłączy zwarcia wystarczająco szybko, szczególnie w obwodach o większej impedancji pętli zwarcia. To już nie jest drobiazg, bo wpływa na ochronę przewodów, urządzeń i bezpieczeństwo użytkowników.