Który element oznacza się na schematach elektrycznych symbolem przedstawionym na rysunku?
A. Dławik.
B. Autotransformator.
C. Łącznik krańcowy.
D. Gniazdo z transformatorem separacyjnym.
Pytanie z egzaminu CKE, czerwiec 2019 (arkusz EE.05-X-19.06).
Ten symbol oznacza gniazdo z transformatorem separacyjnym, czyli punkt poboru energii, w którym odbiornik jest zasilany przez transformator zapewniający separację galwaniczną od sieci zasilającej. Na schematach elektrycznych symbole graficzne powinny być zgodne z zasadami oznaczania, np. wg PN-EN 60617, dlatego warto patrzeć nie tylko na sam kształt okręgu, ale też na element sugerujący transformator i przyłącze gniazda. W praktyce takie gniazda stosuje się tam, gdzie zależy nam na podniesieniu bezpieczeństwa użytkownika albo ograniczeniu skutków dotyku pośredniego, np. w warsztatach, laboratoriach, stanowiskach serwisowych, czasem przy zasilaniu pojedynczych narzędzi lub urządzeń pomiarowych. Transformator separacyjny oddziela obwód wtórny od pierwotnego, więc nie ma bezpośredniego połączenia przewodzącego z siecią 230 V. Moim zdaniem to jeden z tych symboli, które trzeba kojarzyć praktycznie: widzisz gniazdo i transformator w jednym oznaczeniu, więc chodzi o specjalne gniazdo ochronne, a nie zwykły element indukcyjny. Dobra praktyka jest taka, żeby na schemacie dodatkowo opisywać parametry, np. napięcie, moc transformatora i przeznaczenie obwodu, bo sam symbol nie zawsze mówi wszystko monterowi na budowie.
Przy tym symbolu łatwo pomylić kilka pojęć, bo w elektrotechnice sporo znaków zawiera okręgi, łuki albo elementy przypominające uzwojenia. Autotransformator nie pasuje tutaj merytorycznie, ponieważ jego najważniejszą cechą jest wspólne uzwojenie dla strony wejściowej i wyjściowej. Nie daje on separacji galwanicznej, a więc nie pełni tej samej funkcji ochronnej co transformator separacyjny. Na schematach autotransformator rysuje się inaczej, zwykle jako jedno uzwojenie z odczepem, a nie jako gniazdo połączone z elementem separującym. Łącznik krańcowy to zupełnie inna grupa aparatury. Jest to element sterowniczy reagujący na położenie mechaniczne, spotykany np. przy bramach, windach, krańcówkach maszyn i układach automatyki. Jego symbol zawiera styki łączeniowe, często z oznaczeniem napędu mechanicznego, a nie znak sugerujący zasilanie odbiornika przez transformator. Dławik również bywa mylony z transformatorem, bo oba elementy mają uzwojenia i wykorzystują zjawisko indukcji elektromagnetycznej. Dławik ma jednak jedno uzwojenie i służy głównie do ograniczania prądu, filtracji zakłóceń albo wygładzania tętnień. Nie tworzy gniazda ani nie zapewnia typowej separacji obwodu zasilającego od odbiornika. Typowy błąd myślowy polega na rozpoznawaniu tylko fragmentu znaku, na zasadzie: widzę łuk lub uzwojenie, więc to pewnie dławik albo transformator. W schematach trzeba czytać cały symbol jako komplet informacji. Tutaj kluczowe jest połączenie funkcji gniazda z transformatorem separacyjnym, co wiąże się z ochroną przeciwporażeniową i poprawnym opisem instalacji zgodnie z dobrą praktyką projektową.