Który z wymienionych układów należy zamontować w instalacji elektrycznej zasilającej ważne odbiory niskiego napięcia, aby w przypadku zaniku zasilania nastąpiło automatyczne przełączenie pomiędzy źródłem podstawowym a rezerwowym źródłem zasilania?
A. SPZ
B. SCO
C. SRN
D. SZR
Pytanie z egzaminu CKE, styczeń 2019 (arkusz EE.05-X-19.01).
W tej sytuacji właściwym układem jest SZR, czyli samoczynne załączenie rezerwy. Taki układ montuje się tam, gdzie ważne odbiory niskiego napięcia nie powinny długo pozostawać bez zasilania, na przykład w szpitalach, serwerowniach, przepompowniach, układach wentylacji pożarowej, centralach alarmowych albo w zakładach produkcyjnych. SZR kontroluje obecność i jakość napięcia źródła podstawowego, a gdy wykryje zanik, zbyt duży spadek napięcia albo czasem nieprawidłową kolejność faz, przełącza zasilanie na źródło rezerwowe, np. agregat prądotwórczy, drugą linię zasilającą lub tor zasilania z UPS. Ważne jest, że nie chodzi tylko o zwykły przełącznik. Dobry układ SZR ma blokady mechaniczne i elektryczne, opóźnienia czasowe, kontrolę powrotu napięcia oraz zabezpieczenie przed przypadkowym połączeniem dwóch źródeł, jeśli instalacja nie jest do tego przystosowana. W praktyce projektuje się go zgodnie z wymaganiami instalacji niskiego napięcia, m.in. według dobrych zasad z PN-HD 60364 oraz norm dotyczących aparatury łączeniowej, np. PN-EN 60947-6-1 dla urządzeń przełączających zasilanie. Moim zdaniem to jeden z tych skrótów, które warto znać z praktyki, bo w rozdzielnicach głównych i tablicach zasilania rezerwowego pojawia się bardzo często.
Wybór innego skrótu niż SZR zwykle wynika z pomieszania kilku automatycznych układów stosowanych w elektroenergetyce. SRN kojarzy się z regulacją napięcia lub innymi układami sterowania siecią, ale nie jest typowym rozwiązaniem służącym do automatycznego przełączania odbiorów między zasilaniem podstawowym i rezerwowym. Taki układ może wpływać na jakość parametrów zasilania, jednak nie realizuje zadania przełączenia toru zasilającego ważne odbiory niskiego napięcia. SPZ, czyli samoczynne ponowne załączenie, jest stosowane głównie w sieciach elektroenergetycznych po zadziałaniu zabezpieczenia, na przykład przy przemijającym zwarciu na linii napowietrznej. Idea jest taka, że wyłącznik po krótkim czasie próbuje ponownie załączyć linię, bo przyczyną mogła być gałąź, ptak albo chwilowe przepięcie. To nie jest przełączenie na agregat czy drugi tor zasilania, tylko próba przywrócenia tego samego obwodu. SCO, czyli samoczynne częstotliwościowe odciążanie, działa jeszcze inaczej: przy spadku częstotliwości w systemie odłącza wybrane odbiory, żeby zapobiec pogłębianiu się awarii i rozpadowi systemu. W instalacji budynku nie rozwiązuje więc problemu ciągłości zasilania ważnych urządzeń. Typowy błąd myślowy polega na tym, że każdy skrót zaczynający się od samoczynne traktuje się jako automat do zasilania rezerwowego. A w rozdzielnicy ważne jest konkretne zadanie: wykryć zanik napięcia, bezpiecznie rozłączyć źródło podstawowe, załączyć rezerwowe i nie dopuścić do niekontrolowanego równoległego połączenia źródeł. Do tego właśnie służy SZR.