Wskaż prawidłowy wniosek dotyczący dawek maksymalnych substancji silnie działających przepisanych przez lekarza dla 6-letniego dziecka, na podstawie wzoru, fragmentu tabeli dawek z FP X i poniższej recepty.
A. Przekroczona została maksymalna dawka jednorazowa i dobowa fenobarbitalu.
B. Przekroczona została jedynie maksymalna dawka dobowa papaweryny chlorowodorku.
C. Dawki maksymalne jednorazowe i dobowe fenobarbitalu i papaweryny chlorowodorku nie zostały przekroczone.
D. Przekroczona została jedynie maksymalna dawka dobowa fenobarbitalu.
Pytanie z egzaminu CKE, czerwiec 2016 (arkusz Z.19-X-16.05).
Wniosek jest prawidłowy, bo po przeliczeniu dawek maksymalnych z FP X dla dziecka 6-letniego wychodzi, że problem dotyczy tylko dawki dobowej fenobarbitalu. W takich zadaniach nie wolno patrzeć wyłącznie na ilość substancji wpisaną na recepcie „na oko”, tylko trzeba przejść cały schemat: odczytać dawkę maksymalną dla dorosłego z tabeli, przeliczyć ją wzorem pediatrycznym, a potem porównać z dawką jednorazową i dobową wynikającą z dawkowania na recepcie. Jeżeli stosowany jest klasyczny wzór zależny od wieku, dla 6 lat współczynnik wynosi $\frac{6}{6+12}=\frac{1}{3}$, czyli dawka maksymalna dla dziecka to około jedna trzecia dawki dla dorosłego. Następnie ilość fenobarbitalu przypadającą na jedno podanie porównuje się z dawką jednorazową, a ilość przyjmowaną w ciągu 24 godzin z dawką dobową. W tym przypadku dawka jednorazowa fenobarbitalu mieści się w limicie, ale suma przyjęta w ciągu doby już go przekracza. Papaweryny chlorowodorek nie przekracza ani limitu jednorazowego, ani dobowego. Moim zdaniem to bardzo praktyczny przykład, bo w aptece recepturowej taki błąd może łatwo umknąć, zwłaszcza przy leku dla dziecka. Dobra praktyka jest taka, żeby substancje silnie działające zawsze kontrolować podwójnie: raz pod kątem jednej dawki, drugi raz pod kątem całej doby.
Błędne wnioski w tym zadaniu zwykle biorą się z pomieszania dwóch różnych pojęć: dawki jednorazowej i dawki dobowej. Dawka jednorazowa to ilość substancji przyjmowana przy jednym podaniu, natomiast dawka dobowa to suma wszystkich podań w ciągu 24 godzin. Przy substancjach silnie działających, takich jak fenobarbital, taka różnica ma ogromne znaczenie praktyczne. Można mieć sytuację, w której pojedyncza porcja leku jest jeszcze prawidłowa, ale przy kilku podaniach na dobę całkowita ilość substancji przekracza limit. Właśnie tak jest tutaj z fenobarbitalem. Nie jest więc poprawne stwierdzenie, że przekroczona została jednocześnie dawka jednorazowa i dobowa fenobarbitalu, bo dawka jednorazowa po przeliczeniu dla 6-letniego dziecka nadal mieści się w dopuszczalnym zakresie. Z drugiej strony nie można też uznać, że wszystkie dawki fenobarbitalu i papaweryny są prawidłowe, bo wtedy pomija się kontrolę sumy dobowej fenobarbitalu. To dość częsty błąd: ktoś policzy ilość w jednej dawce, wynik wygląda „bezpiecznie”, i na tym kończy analizę. Przy recepcie pediatrycznej to za mało. Nieprawidłowe jest również przenoszenie przekroczenia na papaweryny chlorowodorek tylko dlatego, że też jest substancją wymagającą sprawdzenia w tabeli dawek. Sama obecność substancji silnie działającej nie oznacza automatycznie przekroczenia. Trzeba wykonać konkretne obliczenie na podstawie FP X, wzoru dla wieku dziecka i dawkowania z recepty. Z mojego doświadczenia najbezpieczniej robić to w tabelce roboczej: dawka maksymalna jednorazowa, dawka maksymalna dobowa, dawka rzeczywista jednorazowa, dawka rzeczywista dobowa. Wtedy od razu widać, że przekroczenie dotyczy wyłącznie dawki dobowej fenobarbitalu, a nie papaweryny i nie dawki jednorazowej fenobarbitalu.