Aby zapobiec powstaniu niezgodności podczas sporządzania leku według zamieszczonej recepty, należy
| Rp. | |
| Phenobarbitali natrici | 0,4 |
| Papaverini hydrochloridi | 0,8 |
| Aquae ad | 100,0 |
| M.f.sol. | |
| D.S. 3 x dziennie łyżkę deserową | |
A. zastosować odpowiednią kolejność łączenia składników.
B. wprowadzić potrzebną ilość etanolu.
C. wydać chlorowodorek papaweryny w postaci proszków.
D. zwiększyć ilość wody.
W tej recepcie najważniejsza sprawa to niezgodność między fenobarbitalem sodowym a chlorowodorkiem papaweryny. Fenobarbital sodowy jest solą słabego kwasu i daje roztwór o odczynie zasadowym, natomiast chlorowodorek papaweryny jest solą słabej zasady. Po połączeniu w wodzie może dojść do reakcji wymiany i przesunięcia równowagi kwasowo-zasadowej, a w praktyce do wytrącenia trudno rozpuszczalnych postaci substancji, np. wolnej papaweryny lub fenobarbitalu. Taki lek nie byłby jednorodny, dawka w łyżce deserowej mogłaby być przypadkowa, a to już jest realny problem bezpieczeństwa. Dlatego najlepszym rozwiązaniem jest oddzielenie chlorowodorku papaweryny i wydanie go w postaci proszków, a nie wspólne sporządzanie roztworu. Moim zdaniem to klasyczny przykład, gdzie nie wystarczy umieć rozpuścić składniki, trzeba jeszcze przewidzieć, co one zrobią po zmieszaniu. W dobrej praktyce recepturowej zawsze ocenia się zgodność chemiczną składników przed wykonaniem leku, szczególnie gdy w jednej recepcie są sole słabych kwasów i słabych zasad albo sole alkaloidów.
W tym przypadku problem nie polega zwyczajnie na technice mieszania, tylko na rzeczywistej niezgodności chemicznej składników. Sama odpowiednia kolejność łączenia może czasem pomóc przy niezgodnościach fizycznych, na przykład gdy trzeba najpierw rozpuścić substancję lepiej rozpuszczalną albo uniknąć miejscowego przesycenia. Tutaj jednak po ostatecznym połączeniu fenobarbitalu sodowego z chlorowodorkiem papaweryny i tak powstaną warunki sprzyjające reakcji kwasowo-zasadowej oraz wytrącaniu słabo rozpuszczalnych form. Czyli nawet jeśli roztwór przez chwilę wyglądałby dobrze, stabilność i jednorodność leku pozostaje wątpliwa. Dodanie etanolu też nie jest dobrym wyjściem. Owszem, etanol bywa stosowany jako współrozpuszczalnik, ale nie usuwa podstawowej przyczyny niezgodności, a dodatkowo zmienia skład preparatu, może wpływać na tolerancję leku i nie powinien być dokładany tak sobie, bez uzasadnienia recepturowego i formalnego. Zwiększenie ilości wody brzmi intuicyjnie, bo rozcieńczenie czasem zmniejsza ryzyko wytrącania osadu, ale tutaj ilość wody jest częścią przepisanej postaci leku: do 100,0. Zmiana objętości zmieniłaby stężenie, dawkowanie na łyżkę deserową i sens całej recepty. Typowy błąd myślowy to traktowanie każdej niezgodności jak kłopot z rozpuszczalnością. A w recepturze trzeba odróżniać zwykłe niedostateczne rozpuszczenie od reakcji chemicznej między składnikami. Najbezpieczniejsze i najbardziej fachowe rozwiązanie to rozdzielenie składników, czyli wydanie chlorowodorku papaweryny w proszkach, a nie forsowanie wspólnego roztworu za wszelką cenę.