Oblicz, korzystając z fragmentu FP X, stężenie kamfory w preparacie sporządzonym zgodnie z zamieszczoną receptą.
A. 1,0%
B. 0,1%
C. 3,33%
D. 0,33%
Pytanie z egzaminu CKE, czerwiec 2016 (arkusz Z.19-X-16.05).
Odpowiedź 3,33% jest właściwa, bo w takim zadaniu trzeba najpierw ustalić rzeczywistą ilość kamfory w użytym składniku, a dopiero potem odnieść ją do masy całego preparatu. Fragment FP X służy tu do rozpoznania składu preparatu farmakopealnego, np. spirytusu kamforowego, w którym kamfora występuje w określonym stężeniu. Jeżeli z recepty wynika, że do leku wprowadzono taką ilość składnika, która zawiera 1,0 g kamfory, a masa końcowa preparatu wynosi 30,0 g, to obliczenie wygląda prosto: 1,0 g kamfory w 30,0 g preparatu daje 3,33%. Czyli stosujemy zależność: stężenie procentowe = masa substancji czynnej / masa preparatu × 100%. W praktyce recepturowej to bardzo ważne, bo nie zawsze substancja czynna jest wpisana w recepcie jako czysty surowiec. Czasem jest „ukryta” w preparacie farmakopealnym i trzeba skorzystać z FP X, żeby wiedzieć, ile jej naprawdę dodajemy. Moim zdaniem to jeden z tych rachunków, które wyglądają banalnie, ale w aptece łatwo się na nich przejechać, jeśli ktoś od razu przepisuje procent z farmakopei bez przeliczenia na całą masę leku. Dobra praktyka jest taka: najpierw zawartość kamfory w składniku, potem masa całkowita preparatu, a na końcu procent końcowy.
Wyniki 1,0%, 0,1% i 0,33% zwykle biorą się z pomylenia kilku etapów obliczeń recepturowych. W takim zadaniu nie wystarczy odczytać liczby z recepty ani samego fragmentu FP X. Trzeba połączyć obie informacje: skład preparatu farmakopealnego oraz jego ilość użytą w recepcie. Jeżeli ktoś otrzymuje 1,0%, to często oznacza, że potraktował masę kamfory jako gotowe stężenie procentowe, zamiast odnieść ją do całej masy sporządzonego leku. To dość typowy błąd, bo zapis „1,0 g” wygląda jak coś końcowego, ale w recepturze procent zawsze wymaga odniesienia do 100 g preparatu albo do masy całkowitej i przeliczenia. Wynik 0,33% może powstać przez przesunięcie przecinka albo przez nieuwzględnienie mnożenia przez 100%. Z kolei 0,1% sugeruje, że ktoś zastosował stężenie z FP X w niewłaściwym miejscu, jakby rozcieńczał kamforę jeszcze raz albo liczył procent od procentu bez kontroli jednostek. Z mojego doświadczenia najlepsza metoda to rozpisać sobie masy: ile gramów kamfory realnie wchodzi do preparatu i ile gramów ma cały lek po sporządzeniu. Dopiero wtedy liczymy stężenie procentowe. W recepturze aptecznej takie podejście jest zgodne z dobrą praktyką, bo ogranicza ryzyko wykonania preparatu o zbyt małej lub zbyt dużej zawartości substancji czynnej. A przy związkach takich jak kamfora ma to znaczenie praktyczne, bo działanie miejscowe i bezpieczeństwo zależą właśnie od końcowego stężenia w preparacie.