Na rysunku przedstawiono schemat pompy tłokowej jednostronnego działania. W sytuacji jak na rysunku
W pokazanej sytuacji tłok pompy jednostronnego działania wykonuje suw ssania, czyli zwiększa objętość roboczą cylindra. Gdy tłok odsuwa się od komory cieczy, w cylindrze powstaje podciśnienie względem przewodu ssawnego. Różnica ciśnień powoduje otwarcie zaworu ssącego, a ciecz zostaje zassana do cylindra pompy. Zawór tłoczący powinien być wtedy zamknięty, bo ciśnienie w cylindrze jest za małe, żeby wypchnąć ciecz do przewodu tłocznego. To jest podstawowa zasada pracy pomp tłokowych: na ssaniu napełniamy cylinder, na tłoczeniu zmniejszamy jego objętość i wypychamy ciecz dalej. Moim zdaniem najłatwiej zapamiętać to tak: zawór ssący wpuszcza medium do pompy, a zawór tłoczący wypuszcza medium z pompy. W praktyce, przy eksploatacji takich pomp, ważna jest szczelność zaworów zwrotnych, stan gniazd zaworowych oraz brak zapowietrzenia przewodu ssawnego. Dobra praktyka branżowa każe też pilnować czystości cieczy, bo piasek albo opiłki mogą podwiesić zawór i pompa zaczyna tracić wydajność, niby pracuje, ale słabo podaje.
W pompie tłokowej jednostronnego działania trzeba rozdzielić dwa etapy pracy: ssanie i tłoczenie. Na rysunku mamy sytuację, w której ciecz jest zasysana do cylindra przez otwarty zawór ssący. Mylenie zaworu ssącego z przewodem tłocznym to dość typowy błąd, bo na schemacie oba zawory są blisko komory roboczej i łatwo patrzeć tylko na strzałki, a nie na zasadę działania. Zawór ssący nie służy do kierowania cieczy do przewodu tłocznego. Jego zadaniem jest dopuszczenie cieczy ze strony ssawnej do cylindra wtedy, gdy tłok zwiększa objętość komory i obniża w niej ciśnienie. Jeśli zawór ssący byłby zamknięty, ciecz nie miałaby normalnej drogi dopływu do cylindra, więc stwierdzenie, że przy zamkniętym zaworze ssącym ciecz wpływa do cylindra, jest sprzeczne z pracą zaworu zwrotnego. Podobnie otwarty zawór tłoczący kojarzy się z przepływem, ale jest to przepływ z pompy do przewodu tłocznego, a nie zasysanie do pompy. W czasie ssania zawór tłoczący powinien być zamknięty, żeby ciecz z przewodu tłocznego nie cofała się do cylindra. Z mojego doświadczenia takie pytania najlepiej rozwiązuje się przez analizę ciśnienia: gdzie jest niższe ciśnienie, tam ciecz jest zasysana, a zawór otwiera się tylko w kierunku dopuszczonym konstrukcyjnie. W utrzymaniu ruchu to nie jest teoria dla teorii, bo nieszczelny zawór ssący lub tłoczący od razu daje objawy: pulsacje, spadek wydajności, hałas, a czasem problemy z zalaniem pompy.