Do wykonania pomiaru średnicy wałka D=12 mm, dla którego odchyłka wymiarowa wynosi ±0,009 należy wykorzystać
Przykładowe zadanie CKE z 2022 roku: Informator o egzaminie zawodowym - operator maszyn i urządzeń odlewniczych (MTL.02).
Do pomiaru wałka o średnicy 12 mm z odchyłką ±0,009 mm należy użyć mikrometru. Tolerancja wymiaru wynosi 0,018 mm, więc przyrząd musi mierzyć z dokładnością do setnych części milimetra, a typowy mikrometr ma działkę elementarną 0,01 mm, a wersje z noniuszem lub cyfrowe - nawet 0,001 mm.
Dokładność mikrometru wynika z precyzyjnej śruby mikrometrycznej: jeden obrót bębna przesuwa wrzeciono o 0,5 mm, a podziałka na bębnie dzieli ten skok na 50 części. Sprzęgło na końcu bębna zapewnia stały nacisk pomiarowy.
Reguła do zapamiętania: przyrząd dobiera się tak, aby jego dokładność była wyraźnie mniejsza od tolerancji wymiaru. Średnice zewnętrzne o tolerancji rzędu setnych milimetra mierzy się mikrometrem zewnętrznym, a otwory - średnicówką.
Najczęstszy błąd w tym zadaniu to wybór suwmiarki, bo to podstawowy przyrząd warsztatowy i też mierzy średnice zewnętrzne. Typowa suwmiarka z noniuszem ma jednak dokładność 0,1 lub 0,05 mm, a wersje elektroniczne najczęściej 0,01 mm przy realnie mniejszej pewności pomiaru. Przy tolerancji ±0,009 mm byłoby to zbyt mało, aby wiarygodnie stwierdzić, czy wałek mieści się w wymiarze.
Średnicówka służy do pomiaru średnic wewnętrznych, czyli otworów, a nie zewnętrznej średnicy wałka. Linijka z podziałką milimetrową pozwala odczytać wymiar najwyżej z dokładnością do około pół milimetra i nadaje się tylko do pomiarów zgrubnych.
Prawidłowy jest mikrometr. Tylko on z wymienionych przyrządów mierzy zewnętrzną średnicę z dokładnością odpowiednią do tolerancji liczonej w tysięcznych częściach milimetra, a dzięki sprzęgłu zapewnia powtarzalny nacisk pomiarowy. Dobierając przyrząd, zawsze porównaj jego dokładność z tolerancją wymiaru podaną na rysunku.