Dla surowego odlewu korpusu pompy, wykonywanego z żeliwa szarego w klasie ISO 8062-CT11-RMA F, pole tolerancji średnicy zewnętrznej o wymiarze 100 mm wynosi
A. 4,4 mm
B. 9,0 mm
C. 5,0 mm
D. 6,0 mm
Pytanie z egzaminu CKE, styczeń 2020 (arkusz M.37-SG-20.01).
W tym zadaniu kluczowe jest poprawne odczytanie tabeli tolerancji odlewniczych według ISO 8062, a nie samo zgadywanie po materiale. Dla surowego odlewu korpusu pompy podano klasę ISO 8062-CT11-RMA F. Część CT11 oznacza klasę tolerancji wymiarowej odlewu, czyli interesuje nas kolumna CT 11. Wymiar średnicy zewnętrznej wynosi dokładnie 100 mm, więc trzeba wybrać przedział „powyżej 63 do 100 włącznie”. To „włącznie” jest tu bardzo ważne, bo 100 mm jeszcze nie wpada do następnego zakresu powyżej 100 do 160 mm. W kolumnie CT11 dla tego przedziału pole tolerancji wynosi 4,4 mm. Moim zdaniem to typowy haczyk z czytania norm i tabel, z którym w warsztacie naprawdę łatwo się pomylić. RMA F dotyczy wymaganego naddatku na obróbkę skrawaniem, a nie zmienia samego pola tolerancji CT. W praktyce oznacza to, że surowy odlew średnicy 100 mm może mieć dość szerokie odchyłki wymiarowe, dlatego konstruktor i technolog muszą przewidzieć odpowiedni naddatek, żeby po toczeniu lub frezowaniu uzyskać wymiar gotowy bez braków materiału.
Przy tym pytaniu najczęściej błąd bierze się z niedokładnego czytania granic przedziałów w tabeli ISO 8062. Wymiar 100 mm nie należy do zakresu „powyżej 100 do 160”, tylko do zakresu „powyżej 63 do 100 włącznie”. To ma duże znaczenie, bo dla klasy CT11 w następnym zakresie pojawia się już 5,0 mm, ale nie wolno go zastosować do wymiaru równego 100 mm. Taki błąd jest dość typowy, szczególnie gdy ktoś automatycznie uznaje wartość graniczną za początek następnego wiersza. W normach technicznych słowa „do ... włącznie” trzeba traktować bardzo dosłownie.
Warto też rozdzielić dwie sprawy: klasę tolerancji CT i naddatek na obróbkę RMA. Oznaczenie ISO 8062-CT11-RMA F mówi, że tolerancje wymiarowe odczytujemy z klasy CT11, a RMA F odnosi się do wymaganych naddatków obróbkowych. Nie wybiera się więc wartości 6,0 mm tylko dlatego, że wygląda jak „bezpieczniejsza” albo większa tolerancja. 6,0 mm odpowiada klasie CT12 dla wymiaru do 100 mm, czyli innej, mniej dokładnej klasie wykonania. Podobnie 9,0 mm pasuje do CT13 w tym samym zakresie, a to już jeszcze bardziej zgrubna tolerancja. W odlewnictwie nie dobiera się takich wartości na oko, bo potem może wyjść problem przy kontroli jakości albo przy planowaniu obróbki skrawaniem. Dobra praktyka jest prosta: najpierw zakres wymiaru, potem klasa CT, a dopiero osobno analiza naddatków RMA.
Warto też rozdzielić dwie sprawy: klasę tolerancji CT i naddatek na obróbkę RMA. Oznaczenie ISO 8062-CT11-RMA F mówi, że tolerancje wymiarowe odczytujemy z klasy CT11, a RMA F odnosi się do wymaganych naddatków obróbkowych. Nie wybiera się więc wartości 6,0 mm tylko dlatego, że wygląda jak „bezpieczniejsza” albo większa tolerancja. 6,0 mm odpowiada klasie CT12 dla wymiaru do 100 mm, czyli innej, mniej dokładnej klasie wykonania. Podobnie 9,0 mm pasuje do CT13 w tym samym zakresie, a to już jeszcze bardziej zgrubna tolerancja. W odlewnictwie nie dobiera się takich wartości na oko, bo potem może wyjść problem przy kontroli jakości albo przy planowaniu obróbki skrawaniem. Dobra praktyka jest prosta: najpierw zakres wymiaru, potem klasa CT, a dopiero osobno analiza naddatków RMA.