Które z oznaczeń stosowanych na rysunkach wskazuje, że niedopuszczalne jest usunięcie materiału?
oznaczenie 2
oznaczenie 4
oznaczenie 1
oznaczenie 3
Pytanie z egzaminu CKE, styczeń 2019 (arkusz M.37-X-19.01).
Oznaczenie 3 jest właściwe, bo symbol chropowatości lub stanu powierzchni z małym kółkiem oznacza, że usuwanie materiału jest niedopuszczalne. W praktyce chodzi o to, że dana powierzchnia ma pozostać w stanie uzyskanym w procesie wytwarzania, np. po odlaniu, kuciu, walcowaniu albo innym procesie bez późniejszej obróbki skrawaniem. To kółko przy znaku jest bardzo ważne, bo technolog nie może sobie wtedy dopisać frezowania, toczenia czy szlifowania tylko dlatego, że powierzchnia wygląda na niewygodną do wykonania. Zgodnie z zasadami oznaczania struktury geometrycznej powierzchni, znanymi z norm typu PN-EN ISO 1302 oraz nowszych zapisów dotyczących struktury powierzchni, taki symbol ogranicza sposób wykonania powierzchni. Moim zdaniem to jedno z tych oznaczeń, które łatwo zapamiętać: kółko jak zakaz ingerencji w materiał. W odlewnictwie ma to duże znaczenie, bo niektóre powierzchnie odlewu mogą być celowo pozostawione jako surowe, bez naddatku na obróbkę. Dzięki temu oszczędza się czas, narzędzia i nie zmienia się wymiarów elementu, które projektant przewidział jako gotowe po procesie odlewania.
W tym pytaniu najłatwiej pomylić zwykły znak stanu powierzchni ze znakiem, który narzuca konkretną metodę wykonania. Sam podstawowy symbol, przypominający haczyk, informuje ogólnie o wymaganiach dotyczących powierzchni, ale nie mówi jeszcze, że materiału nie wolno usuwać. Taki znak może być użyty jako baza do dopisania chropowatości, kierunkowości śladów obróbki czy innych parametrów, więc nie należy go odczytywać jako zakazu skrawania. Symbol z dodatkową poziomą kreską ma wręcz inne znaczenie: wskazuje, że powierzchnia ma być wykonana przez usunięcie materiału, czyli np. toczenie, frezowanie, wiercenie, szlifowanie albo podobną obróbkę. To jest częsty błąd na testach, bo ktoś widzi dodatkowy element przy znaku i zakłada, że oznacza on ograniczenie. A tutaj kreska oznacza wymaganie obróbki, nie zakaz. Znak z rozbudowaną linią także nie jest symbolem niedopuszczalnego usuwania materiału; zwykle służy do podawania dodatkowych informacji o powierzchni, np. parametrów chropowatości lub sposobu wykonania. Zakaz usuwania materiału rozpoznaje się po małym kółku dodanym do symbolu. W praktyce warsztatowej ma to znaczenie bardzo konkretne: jeśli powierzchnia odlewu jest oznaczona takim symbolem, nie planuje się dla niej naddatku na obróbkę i nie wolno jej później poprawiać skrawaniem bez zmiany dokumentacji. Z mojego doświadczenia warto kojarzyć to z zasadą: kreska to obróbka wymagana, kółko to obróbka zabroniona.