Na podstawie rysunku określ twardość górnej powierzchni formy.
A. Mfz 2su(350)
B. P ϕ 24
C. G 5
D. Tw 60
Pytanie z egzaminu CKE, czerwiec 2020 (arkusz M.37-SG-20.06).
Oznaczenie Tw 60 jest właściwe, bo na rysunku przy górnej części formy widnieje zapis dotyczący twardości powierzchni roboczej formy. Skrót Tw należy czytać jako twardość formy, a liczba 60 podaje wymaganą wartość pomiarową, najczęściej kontrolowaną twardościomierzem do mas formierskich. W praktyce chodzi o to, żeby górna powierzchnia formy była dostatecznie ubita: nie za miękka, bo mogłaby się osypywać, podmywać przez ciekły metal albo dawać przypalenia i zaprószenia, ale też nie przesadnie twarda, bo wtedy pogarsza się przepuszczalność gazów. Moim zdaniem to jeden z tych zapisów, które łatwo przeoczyć na rysunku, a potem na produkcji wychodzą z tego kłopoty. Dobra praktyka odlewnicza każe czytać takie oznaczenia razem z linią odniesienia i miejscem, którego dotyczy opis. W dokumentacji technologicznej odlewu, obok danych o układzie wlewowym, nadlewach, znakach rdzeniowych czy masach formierskich, właśnie takie parametry jak twardość formy decydują o powtarzalności wykonania. Tw 60 mówi więc konkretnie: górna powierzchnia formy ma mieć twardość 60, a nie średnicę otworu, gatunek masy ani wymiar geometryczny.
W tym zadaniu łatwo pomylić kilka różnych grup oznaczeń z rysunku technologicznego, bo na rysunkach odlewniczych obok siebie występują symbole dotyczące masy formierskiej, wymiarów, przelewów, układu wlewowego, rdzeni i parametrów wykonania formy. Zapis Mfz 2su(350) wygląda technicznie i faktycznie odnosi się do technologii formowania, ale nie jest oznaczeniem twardości górnej powierzchni. Tego typu zapis należy traktować raczej jako informację materiałowo-technologiczną, związaną z rodzajem masy lub sposobem wykonania danego elementu formy, a nie jako wynik pomiaru twardości powierzchni. Podobnie P ϕ 24 nie opisuje twardości, tylko wskazuje element o średnicy 24 mm, najpewniej związany z kanałem, przelewem albo innym okrągłym fragmentem oprzyrządowania. Sama obecność symbolu ϕ jest tu mocną podpowiedzią, że chodzi o wymiar średnicy, a nie o własność mechaniczną powierzchni. Z kolei G 5 jest krótkim oznaczeniem wymiarowym lub technologicznym, ale liczba 5 nie może być automatycznie brana za twardość. Typowy błąd polega na tym, że ktoś wybiera zapis najbliżej górnej części rysunku albo najbardziej „odlewniczo” wyglądający, zamiast odczytać skrót. W dokumentacji technologicznej trzeba patrzeć na sens symbolu i linię odniesienia. Dla twardości formy użyto oznaczenia Tw, więc właściwy odczyt to Tw 60. W warsztacie taka pomyłka mogłaby skutkować źle ubitą formą, gorszym odpowietrzeniem, osypywaniem masy albo wadami powierzchni odlewu.