Na rysunku przedstawiono sprawdzian do kontroli
A. głębokości wnęki formy.
B. średnicy wnęki formy.
C. położenia rdzenia w formie.
D. średnicy rdzenia.
Pytanie z egzaminu CKE, styczeń 2020 (arkusz M.37-SG-20.01).
Na zdjęciu widać sprawdzian szczękowy, czyli typowy przyrząd do szybkiej kontroli wymiaru zewnętrznego. W tym przypadku chodzi o kontrolę średnicy rdzenia. Rdzeń, zwłaszcza piaskowy albo żywiczny, musi mieć odpowiednią średnicę, bo później odtwarza wewnętrzny kształt odlewu, na przykład otwór, kanał lub wnękę. Jeżeli rdzeń będzie za gruby albo za cienki, gotowy odlew wyjdzie poza tolerancję, nawet gdy forma była wykonana poprawnie. Taki sprawdzian działa praktycznie jako sprawdzian graniczny: detal ma przejść przez jedną stronę, a nie przejść przez drugą, zależnie od wykonania przyrządu. Moim zdaniem to bardzo warsztatowe i sensowne rozwiązanie przy produkcji seryjnej, bo nie trzeba za każdym razem mierzyć suwmiarką i odczytywać wyniku. W dobrych praktykach kontroli trzeba pamiętać o czystości powierzchni rdzenia, braku wykruszeń, prawidłowej temperaturze pomiaru i okresowym sprawdzaniu samego sprawdzianu. W odlewnictwie takie pomiary łączą się z tolerancjami wymiarowymi, np. według PN-EN ISO 8062, oraz z kontrolą oprzyrządowania rdzeniowego.
Na rysunku nie pokazano przyrządu do pomiaru wnęki formy, jej głębokości ani ustawienia rdzenia w formie. To dość częsta pomyłka, bo w odlewnictwie rdzeń, wnęka formy i gniazdo rdzeniowe są ze sobą mocno powiązane i łatwo wszystko wrzucić do jednego worka. Jednak budowa przyrządu dużo podpowiada. Sprawdzian ma kształt szczękowy, obejmuje mierzony element od zewnątrz i służy do kontroli średnicy zewnętrznej, czyli na przykład średnicy walcowego rdzenia. Do sprawdzania średnicy wnęki formy stosuje się raczej sprawdziany wewnętrzne, trzpieniowe, szablony albo specjalne przyrządy dopasowane do gniazda. Głębokość wnęki kontroluje się innymi narzędziami, np. głębokościomierzem, przymiarem z ogranicznikiem albo sprawdzianem wysokościowym, bo tu liczy się wymiar w osi prostopadłej do powierzchni odniesienia. Położenie rdzenia w formie ocenia się jeszcze inaczej: przez znaki rdzeniowe, zamki rdzeni, przymiary montażowe, czasem specjalne szablony kontrolne. Typowy błąd myślowy polega na tym, że skoro rdzeń pracuje we wnęce formy, to każdy sprawdzian przy rdzeniach musi kontrolować formę. A tu najważniejszy jest sposób przyłożenia przyrządu: szczęki obejmują element, więc kontrolowany jest wymiar zewnętrzny rdzenia, nie geometria samej formy.