Na rysunku przedstawiono symbole graficzne
A. chropowatości.
B. prostopadłości.
C. równoległości.
D. zbieżności.
Pytanie z egzaminu CKE, styczeń 2020 (arkusz M.37-SG-20.01).
Na rysunku pokazano symbole oznaczające chropowatość powierzchni, czyli wymaganą jakość mikrogeometrii po obróbce albo po wykonaniu odlewu. Najważniejszą wskazówką jest zapis Ra 5 przy znaku chropowatości. Ra to średnie arytmetyczne odchylenie profilu chropowatości, podawane zwykle w mikrometrach. W praktyce oznacza to, że dana powierzchnia ma mieć określoną gładkość, np. po toczeniu, frezowaniu, szlifowaniu lub po oczyszczaniu odlewu. Takie oznaczenia spotyka się na rysunkach technicznych zgodnie z zasadami PN-EN ISO 1302 oraz nowszym podejściem z norm ISO dotyczących struktury geometrycznej powierzchni. Moim zdaniem to jeden z tych symboli, które naprawdę trzeba kojarzyć z warsztatu, bo od chropowatości zależy pasowanie części, szczelność połączeń, tarcie, zużycie i wygląd powierzchni. W odlewnictwie ma to też sens praktyczny: inne wymagania stawia się powierzchni surowej odlewu, a inne powierzchni przeznaczonej pod obróbkę skrawaniem albo pod uszczelnienie.
Na takim rysunku łatwo pomylić różne oznaczenia, bo wszystkie są graficzne i dość uproszczone. Jednak symbole z wartością Ra 5 nie odnoszą się do położenia elementów ani do kształtu całej części, tylko do stanu powierzchni. Prostopadłość oznacza się w rysunku technicznym symbolem geometrycznym przypominającym literę T pod kątem prostym i zwykle wpisuje się ją w ramkę tolerancji geometrycznej. Dotyczy ona tego, czy jedna powierzchnia, oś lub płaszczyzna jest ustawiona pod kątem 90° względem bazy. Nie opisuje mikronierówności po obróbce. Równoległość również należy do tolerancji geometrycznych i mówi o wzajemnym ustawieniu powierzchni lub osi, a nie o tym, czy powierzchnia jest gładka czy szorstka. Zbieżność natomiast kojarzy się ze zmianą wymiaru na długości, na przykład ze stożkowością albo pochyleniem ścianek, co w odlewnictwie bywa ważne przy pochyleniach odlewniczych, ale to dalej nie jest symbol Ra. Typowy błąd wynika z patrzenia tylko na trójkątny kształt znaku. Trzeba zawsze zwracać uwagę na opis obok symbolu. Jeśli pojawia się Ra, Rz lub podobny parametr, chodzi o chropowatość powierzchni. W dobrej dokumentacji technologicznej takie wymaganie pomaga dobrać sposób obróbki, kontrolę warsztatową i ewentualne wykańczanie powierzchni, więc nie jest to ozdobnik na rysunku, tylko konkretna informacja produkcyjna.