Na schemacie kokili cyfrą 1 oznaczono
A. odlew.
B. rdzeń.
C. wypychacz.
D. korpus.
Pytanie z egzaminu CKE, czerwiec 2020 (arkusz M.37-SG-20.06).
Cyfrą 1 wskazano rdzeń, czyli element kokili służący do ukształtowania wewnętrznej powierzchni odlewu, na przykład otworu, kanału albo wnęki. Na schemacie widać go jako część umieszczoną centralnie w gnieździe formy, w osi odlewu, a nie jako zewnętrzną obudowę. W praktyce rdzeń musi być dobrze ustalony w kokili, często przez zamki lub gniazda rdzeniowe, bo każde przesunięcie da krzywy otwór albo nierówną ściankę. Moim zdaniem to jeden z tych elementów, które na rysunku łatwo pomylić, ale w warsztacie od razu widać jego rolę: metal wpływa do przestrzeni wokół rdzenia, a tam gdzie jest rdzeń, metalu po prostu nie będzie. W kokilach rdzenie bywają metalowe, czasem piaskowe, zależnie od kształtu i technologii. Dobra praktyka to uwzględnianie pochylenia odlewniczego, luzów montażowych, odpowietrzenia oraz powłok ochronnych, żeby rdzeń dało się wyjąć bez uszkodzenia odlewu. Takie oznaczenia analizuje się zgodnie z zasadami rysunku odlewniczego i dokumentacji technologicznej, gdzie ważne są przekroje, kreskowanie i położenie części oprzyrządowania.
W tym schemacie nie chodzi o wypychacz, korpus ani sam odlew, tylko o rdzeń. Pomyłka z wypychaczem jest dość częsta, bo w kokilach rzeczywiście stosuje się elementy wypychające gotowy odlew z gniazda. Taki wypychacz zwykle pracuje po zakrzepnięciu metalu i znajduje się od strony mechanizmu wypychania, często jako sworzeń lub płyta wypychająca. Nie tworzy on głównej wewnętrznej wnęki odlewu, tylko pomaga usunąć detal z formy. Na pokazanym rysunku element oznaczony cyfrą 1 jest położony w osi wnęki i jego kształt odpowiada przyszłemu otworowi lub zagłębieniu, więc funkcja jest rdzeniowa, nie wypychająca. Korpus kokili to z kolei zasadnicza, zewnętrzna część formy, czyli masywne oprzyrządowanie utrzymujące gniazdo, przenoszące obciążenia cieplne i mechaniczne. Gdyby oznaczenie dotyczyło korpusu, strzałka wskazywałaby raczej dużą bryłę formy, a nie smukły element wewnątrz przestrzeni odlewania. Odlew też nie pasuje, bo odlew jest wyrobem powstającym po zalaniu ciekłym metalem i zakrzepnięciu. Na rysunkach technologicznych przestrzeń odlewu może być pokazana w przekroju, ale element kształtujący pustkę wewnętrzną nie jest odlewem. Typowy błąd myślowy polega na patrzeniu tylko na miejsce strzałki, bez zastanowienia się, jak płynie metal i co zostaje po wybiciu lub wyjęciu elementów formujących. W dokumentacji odlewniczej trzeba zawsze rozróżniać oprzyrządowanie, czyli formę, kokilę, rdzeń i wypychacze, od samego wyrobu. Z mojego doświadczenia najlepiej zapamiętać prostą zasadę: rdzeń zajmuje miejsce, w którym w gotowym odlewie ma być pustka.