Określ procentową zawartość lepiszcza w piasku formierskim tłustym
A. 15÷25%
B. 1÷2%
C. 0,2÷0,5%
D. 2÷8%
Pytanie z egzaminu CKE, styczeń 2020 (arkusz M.37-SG-20.01).
Piasek formierski tłusty zawiera dużo lepiszcza, dlatego zakres 15÷25% jest właściwy. W klasycznej technologii mas formierskich określenie tłusty oznacza piasek o dużej zawartości części ilastych, gliny formierskiej albo innych składników wiążących ziarna osnowy. Taka masa ma dobrą spoistość, plastyczność i wytrzymałość na ściskanie, więc dobrze trzyma kształt wnęki formy, szczególnie przy formowaniu ręcznym lub przy bardziej wymagających kształtach. Trzeba jednak pamiętać, że duża ilość lepiszcza nie jest tylko zaletą. Moim zdaniem to właśnie tu najłatwiej o błąd w praktyce: im więcej lepiszcza i wilgoci, tym zwykle gorsza przepuszczalność, a to może sprzyjać wadom gazowym odlewu. Dlatego w odlewni nie patrzy się wyłącznie na procent lepiszcza, ale bada się też wilgotność, przepuszczalność, wytrzymałość, osypliwość i uziarnienie. Dobre praktyki technologiczne wymagają, żeby masa była kontrolowana laboratoryjnie, a nie oceniana tylko na oko. Zakres 15÷25% pasuje właśnie do piasku tłustego, czyli mocno związanego, o dużej ilości składnika wiążącego.
Niższe wartości procentowe nie pasują do piasku formierskiego tłustego, bo opisują raczej masy ubogie w lepiszcze albo takie, w których lepiszcze jest tylko dodatkiem technologicznym w niewielkiej ilości. Zakres 0,2÷0,5% jest zdecydowanie za mały dla piasku tłustego. Przy takiej zawartości składnika wiążącego ziarna osnowy praktycznie nie uzyskałyby typowej spoistości i plastyczności, jakiej oczekuje się od masy tłustej. Zakres 1÷2% również kojarzy się bardziej z bardzo oszczędnym dodatkiem spoiwa albo z inną klasyfikacją mas, a nie z naturalnym piaskiem tłustym. W praktyce uczeń często myli zawartość lepiszcza w piasku naturalnym z dawkowaniem nowoczesnych spoiw, na przykład żywic czy dodatków bentonitu w masach syntetycznych. To nie jest dokładnie to samo zagadnienie. Wartość 2÷8% jest już bardziej realna dla niektórych mas formierskich, ale nadal nie oddaje charakteru piasku tłustego, który ma wyraźnie dużą ilość części ilastych lub gliniastych. Piasek tłusty powinien dobrze się zagęszczać, utrzymywać krawędzie i mieć wysoką wytrzymałość w stanie wilgotnym, a to wymaga większej zawartości lepiszcza, typowo 15÷25%. Trzeba też uważać na proste skojarzenie: mniej lepiszcza to lepsza przepuszczalność, więc może będzie bezpieczniej. W formie odlewniczej potrzebny jest kompromis, bo za mało lepiszcza powoduje osypywanie się formy, uszkodzenia wnęki i ryzyko zaprószeń w odlewie.