Określ rodzaj wady powstającej w wyniku zbyt dużej ziarnistości masy formierskiej lub rdzeniowej.
A. Chropowatość.
B. Strup.
C. Jama skurczowa.
D. Skóra słonia.
Pytanie z egzaminu CKE, styczeń 2019 (arkusz M.37-X-19.01).
Chropowatość jest właściwą odpowiedzią, bo zbyt duża ziarnistość masy formierskiej albo rdzeniowej bezpośrednio odbija się na powierzchni odlewu. Mówiąc prosto: grube ziarna piasku tworzą grubszy, bardziej nierówny negatyw powierzchni formy, a ciekły metal bardzo dokładnie odtwarza te nierówności. Efektem jest powierzchnia odlewu szorstka, z widoczną strukturą ziaren, czasem też z lokalnym wnikaniem metalu między ziarna masy. W praktyce szczególnie pilnuje się tego przy odlewach, które mają mieć mały naddatek obróbkowy albo dobrą jakość powierzchni bez długiego szlifowania. Dlatego dobiera się odpowiednią frakcję piasku na masę przymodelową, wykonuje analizę sitową, kontroluje osypliwość i stosuje pokrycia ochronne rdzeni oraz form. Moim zdaniem to jedna z tych wad, gdzie od razu widać, czy ktoś dobrze dobrał masę. Dobre praktyki branżowe wymagają też kontroli chropowatości, np. parametrami Ra lub Rz według zasad pomiaru powierzchni, oraz oceny jakości powierzchni odlewów zgodnie z wymaganiami dokumentacji technologicznej i norm odbiorczych, np. dla odlewów staliwnych często spotyka się odniesienia do PN-EN 1370.
W tym pytaniu łatwo pomylić wady powierzchniowe, bo kilka z nich rzeczywiście widać na zewnętrznej stronie odlewu. Trzeba jednak patrzeć na przyczynę. Strup jest wadą związaną najczęściej z miejscowym oderwaniem lub uszkodzeniem warstwy formy, niewłaściwą wytrzymałością masy, złą wilgotnością, nadmiernym działaniem cieplnym metalu albo erozją powierzchni wnęki formy. Na odlewie może wyglądać jak narośl, płat, wżarcie czy nieregularna skorupa, ale sama duża ziarnistość piasku nie jest tu podstawowym mechanizmem. Skóra słonia to określenie charakterystycznej, pomarszczonej powierzchni, zwykle kojarzonej z warunkami krzepnięcia, napięciami powierzchniowymi, utlenianiem lub niewłaściwym przebiegiem zalewania. Sama grubość ziarna masy może pogorszyć wygląd, ale nie definiuje tej wady. Jama skurczowa jest jeszcze inną sprawą, bo powstaje wewnątrz albo w grubych przekrojach odlewu wskutek niedostatecznego zasilania podczas krzepnięcia metalu. Tu decydują nadlewy, kierunkowość krzepnięcia, układ wlewowy i skurcz objętościowy stopu, a nie faktura piasku przy powierzchni. Typowy błąd myślowy polega na tym, że uczeń widzi słowo wada i od razu wybiera znaną nazwę, zamiast połączyć przyczynę ze skutkiem. Jeśli masa ma zbyt grube ziarna, to najbardziej logicznym skutkiem jest zwiększona chropowatość powierzchni odlewu, czyli po prostu za szorstka powierzchnia po wybiciu z formy.