W celu zapobieżenia powstaniu wady typu strup, należy
A. dobrać masę o odpowiedniej wilgotności, jednorodności oraz odpowiednio wykończyć powierzchnię wnęki formy.
B. zalewać formę metalem o małej lejności, prawidłowym strumieniem.
C. prawidłowo usunąć wlewy, nadlewy i zalewki oraz ostrożnie wybijać odlew.
D. zastosować masy, które cechują się przemianami alotropowymi oraz odpowiednio odpowietrzyć formę i rdzeń.
Pytanie z egzaminu CKE, styczeń 2019 (arkusz M.37-X-19.01).
Wada typu strup jest typową wadą powierzchniową odlewu i bardzo często ma źródło w samej formie, a dokładniej w stanie masy formierskiej przy powierzchni wnęki. Dlatego właściwe działanie to dobranie masy o odpowiedniej wilgotności, jednorodności oraz staranne wykończenie powierzchni formy. Jeżeli masa jest zbyt mokra, nierówno wymieszana, źle zagęszczona albo ma lokalne miejsca słabsze, to podczas zalewania ciekły metal może podrywać warstwę przymodelową. Taka oderwana warstwa masy tworzy potem na odlewie charakterystyczny strup, czyli nieregularną narośl, wgłębienie lub zabrudzoną powierzchnię. W praktyce pilnuje się wilgotności masy bentonitowej, jej wytrzymałości na ściskanie i ścinanie, przepuszczalności oraz osypliwości. Ważne jest też równe zagęszczenie i wygładzenie wnęki formy, szczególnie przy ostrych krawędziach, przejściach i dużych płaskich powierzchniach. Moim zdaniem to jedna z tych wad, gdzie drobna niedbałość przy formowaniu od razu wychodzi na gotowym odlewie. Dobre praktyki odlewnicze zalecają kontrolę parametrów masy, stosowanie odpowiednich pokryć ochronnych oraz unikanie miejscowych przesuszeń lub przewilgoceń. To nie jest tylko teoria z podręcznika, bo na produkcji jedna partia źle przygotowanej masy potrafi zepsuć całą serię odlewów.
Przy wadzie typu strup łatwo pomylić przyczynę z innymi problemami odlewniczymi, bo wszystkie dotyczą powierzchni odlewu albo przebiegu zalewania. Zalewanie metalem o małej lejności nie jest dobrym sposobem zapobiegania strupom. Mała lejność raczej zwiększa ryzyko niedolewów, zimnych złącz i słabego wypełnienia cienkich przekrojów. Owszem, prawidłowy strumień metalu jest ważny, bo zbyt gwałtowne zalewanie może erodować formę, ale sama lejność stopu nie rozwiązuje problemu odrywania się warstwy masy formierskiej. Usuwanie wlewów, nadlewów i zalewki oraz ostrożne wybijanie odlewu dotyczy etapu wykańczania i oczyszczania. To pomaga uniknąć uszkodzeń mechanicznych, ukruszeń krawędzi czy dodatkowych rys, ale strup powstaje wcześniej, podczas kontaktu ciekłego metalu z formą. Tu przyczyna siedzi w technologii formowania, a nie w obcinaniu układu wlewowego po zakrzepnięciu. Niepoprawne jest też myślenie, że należy stosować masy cechujące się przemianami alotropowymi. W odlewnictwie przemiany odmian krystalicznych osnowy, na przykład w piasku kwarcowym, mogą powodować rozszerzalność cieplną, naprężenia i pękanie warstwy powierzchniowej formy. To raczej sprzyja powstawaniu wad typu strup, a nie im zapobiega. Odpowietrzenie formy i rdzeni jest oczywiście potrzebne, lecz głównie ogranicza pęcherze gazowe, nakłucia i wady gazowe. Dla strupa kluczowe są parametry masy: wilgotność, jednorodność, wytrzymałość, osypliwość oraz porządne wykończenie wnęki formy. Z mojego doświadczenia, uczniowie często łapią się na tym, że każdą wadę powierzchniową chcą naprawiać odpowietrzaniem albo ostrożnym wybijaniem. A tu trzeba patrzeć wcześniej, na przygotowanie formy.