Zdolność ciał stałych do osiągania znacznych odkształceń trwałych pod działaniem sił zewnętrznych bez naruszania spójności nazywana jest
A. plastycznością.
B. lejnością.
C. sprężystością.
D. skrawalnością.
Pytanie z egzaminu CKE, styczeń 2019 (arkusz M.37-X-19.01).
Chodzi tu o plastyczność, czyli zdolność materiału stałego do trwałego odkształcania się pod wpływem obciążenia, bez pękania i bez utraty spójności. To bardzo ważna właściwość w metaloznawstwie, bo mówi nam, czy materiał można giąć, walcować, ciągnąć, tłoczyć albo kuć. Jeżeli po zdjęciu siły element nie wraca już do pierwotnego kształtu, to znaczy, że zaszło odkształcenie plastyczne. W praktyce odlewniczej i warsztatowej ma to duże znaczenie np. przy ocenie stopów metali po obróbce cieplnej, przy prostowaniu odlewów, przy doborze materiału na części narażone na przeciążenia oraz przy badaniach wytrzymałościowych. Moim zdaniem warto zapamiętać prostą różnicę: sprężystość to powrót do kształtu, plastyczność to trwała zmiana kształtu. W normowej praktyce badawczej takie cechy ocenia się między innymi podczas próby rozciągania, zgodnie z zasadami stosowanymi w badaniach materiałów metalowych, np. według norm z rodziny ISO 6892. Wtedy analizuje się wydłużenie, przewężenie, granicę plastyczności i wytrzymałość na rozciąganie. Dla technika to nie jest tylko teoria, bo od plastyczności zależy, czy materiał da się bezpiecznie obrabiać i czy element nie pęknie przy montażu albo eksploatacji.
W tym pytaniu kluczowe jest słowo trwałe. Jeżeli ciało stałe pod działaniem sił zewnętrznych zmienia kształt w dużym zakresie i po odciążeniu nie wraca już do pierwotnej postaci, a jednocześnie nie pęka, mówimy o plastyczności. Łatwo tu pomylić pojęcia, bo wszystkie odpowiedzi dotyczą właściwości materiałów lub technologii, ale nie opisują tego samego zjawiska. Lejność odnosi się głównie do ciekłego metalu i jego zdolności do wypełniania wnęki formy odlewniczej. Jest ważna przy zalewaniu form, przy cienkościennych odlewach i przy projektowaniu układów wlewowych, ale nie opisuje zachowania ciała stałego pod obciążeniem mechanicznym. Sprężystość oznacza zdolność materiału do powrotu do pierwotnego kształtu po ustaniu działania siły. To zjawisko jest odwrotne w sensie praktycznym do odkształcenia trwałego, bo sprężyna ma się ugiąć i wrócić, a nie zostać wygięta na stałe. Skrawalność natomiast mówi o podatności materiału na obróbkę skrawaniem, czyli jak łatwo daje się toczyć, frezować, wiercić, jaki daje wiór i jak zużywa narzędzie. Typowy błąd myślowy polega na tym, że uczeń kojarzy każde odkształcanie lub każdą obróbkę metalu z jedną ogólną właściwością. W technice trzeba jednak rozdzielać stan ciekły, zachowanie sprężyste, obróbkę skrawaniem i odkształcenie plastyczne. Z mojego doświadczenia najlepiej zapamiętać to na przykładzie drutu: jeśli lekko go naciągniesz i wróci, działa sprężystość; jeśli go zegniesz i zostanie zgięty, ujawnia się plastyczność; jeśli go obrabiasz nożem tokarskim, ocenisz skrawalność; a lejność dotyczyłaby dopiero stopionego metalu w formie.