Eksplozymetr wskazał pierwszy próg alarmowy, co oznacza występowanie substancji palnej w mieszaninie z powietrzem w ilości
A. 5% LEL
B. 10% LEL
C. 50% LEL
D. 100% LEL
Pytanie z egzaminu CKE z 2016 roku (arkusz Z.23-X-16.04).
Eksplozymetr pokazujący pierwszy próg alarmowy oznacza standardowo osiągnięcie 10% LEL, czyli 10% dolnej granicy wybuchowości, po polsku często mówi się też DGW. To nie znaczy, że w powietrzu jest 10% objętości gazu palnego. To ważne rozróżnienie. Odczyt 10% LEL oznacza, że stężenie par lub gazu osiągnęło jedną dziesiątą wartości, przy której mieszanina z powietrzem może już zapalić się lub wybuchnąć. Przykładowo, jeśli metan ma LEL około 4,4–5% objętości w powietrzu, to 10% LEL będzie odpowiadało mniej więcej 0,44–0,5% objętości metanu. W praktyce taki alarm traktuje się poważnie: przerywa się prace, ogranicza źródła zapłonu, wprowadza wentylację, kontroluje strefę i wykonuje kolejne pomiary. Moim zdaniem to jeden z tych tematów, gdzie lepiej zapamiętać sens, a nie tylko liczbę. Dobre praktyki, także zgodne z podejściem ATEX i normami z rodziny PN-EN 60079, zakładają pracę z dużym marginesem bezpieczeństwa, zanim mieszanina zrobi się realnie wybuchowa. Trzeba też pamiętać o sprawdzeniu detektora przed użyciem, kalibracji, teście funkcjonalnym i pomiarach przy podłodze albo pod sufitem, zależnie od gęstości gazu względem powietrza.
Najczęstszy błąd przy tym pytaniu polega na pomieszaniu procentu LEL z procentem objętościowym gazu w powietrzu. Eksplozymetr nie mówi zwykle, że mamy na przykład 10% gazu w atmosferze, tylko że osiągnięto 10% wartości dolnej granicy wybuchowości dla danej substancji, albo dla gazu wzorcowego użytego do kalibracji. Dlatego wynik trzeba czytać jako informację o poziomie zagrożenia wybuchem, a nie jako prosty skład chemiczny mieszaniny. Wartość 5% LEL może być spotykana jako bardzo ostrożny próg ostrzegawczy w niektórych procedurach zakładowych, ale nie jest typowym pierwszym progiem alarmowym przy standardowym ustawieniu eksplozymetru w tym kontekście. Z kolei 50% LEL oznacza już bardzo niebezpieczne zbliżenie do zakresu wybuchowości. Przy takim wskazaniu nie powinno się myśleć o zwykłej kontroli, tylko o natychmiastowym ograniczeniu działań, ewakuacji ze strefy i eliminacji źródeł zapłonu, bo margines bezpieczeństwa robi się mały. Wartość 100% LEL to osiągnięcie dolnej granicy wybuchowości, czyli mieszanina może stać się zdolna do zapłonu przy obecności iskry, gorącej powierzchni albo łuku elektrycznego. To już nie jest próg wczesnego ostrzegania, tylko stan skrajnie groźny. Z mojego doświadczenia uczniowie często mylą też LEL z UEL, czyli górną granicą wybuchowości, a to są dwa różne końce zakresu palności. W działaniach ratowniczych i przy pracach niebezpiecznych pożarowo liczy się konserwatywne podejście: miernik ma ostrzec wcześnie, zanim atmosfera stanie się wybuchowa, a nie dopiero wtedy, gdy problem jest prawie na miejscu.