Na podstawie fragmentu karty charakterystyki substancji niebezpiecznej, wskaż piktogram i hasło ostrzegawcze, które należy umieścić na opakowaniu zawierającym skroplony schłodzony CO2.
A.
B.
C.
D.
Pytanie z egzaminu CKE, czerwiec 2019 (arkusz A.06-X-19.06).
W tej sytuacji należy wybrać wariant A, ponieważ dla skroplonego schłodzonego CO₂ właściwym oznakowaniem według systemu CLP/GHS jest piktogram butli gazowej, czyli GHS04, oraz hasło ostrzegawcze „Uwaga”. Chodzi tu o klasyfikację „gaz pod ciśnieniem”, dokładniej gaz skroplony schłodzony. Taki CO₂ nie jest palny i nie jest klasyfikowany jak typowa substancja trująca, ale jest magazynowany w warunkach niskiej temperatury i pod ciśnieniem, więc zagrożenie jest bardzo konkretne: odmrożenia, oparzenia kriogeniczne, gwałtowne rozprężenie oraz możliwość wyparcia tlenu z powietrza. W karcie charakterystyki zwykle pojawia się zwrot H281: „Zawiera gaz schłodzony; może powodować oparzenia kriogeniczne lub obrażenia”. W praktyce oznacza to, że na butli, zbiorniku Dewara albo innym opakowaniu technicznym trzeba dać znak butli gazowej i hasło „Uwaga”, żeby pracownik od razu wiedział, że nie wolno traktować tego jak zwykłego pojemnika z cieczą. Moim zdaniem to jedno z tych oznaczeń, które wygląda prosto, ale ma duże znaczenie na hali produkcyjnej. Dobre praktyki branżowe wymagają też stosowania rękawic kriogenicznych, ochrony oczu i dobrej wentylacji, bo CO₂ może powodować atmosferę niedotlenioną bez zapachu i bez wcześniejszego ostrzeżenia.
Jeżeli wybrano inny wariant niż A, najpewniej pomylono rodzaj zagrożenia wynikający z właściwości skroplonego schłodzonego CO₂. Częsty błąd polega na tym, że patrzy się tylko na nazwę substancji i kojarzy CO₂ z gazem „neutralnym”, więc wybiera się oznaczenie zbyt łagodne albo całkiem niepasujące. Tymczasem w oznakowaniu CLP nie chodzi tylko o toksyczność chemiczną, ale też o stan skupienia, ciśnienie w opakowaniu i temperaturę substancji. Skroplony schłodzony dwutlenek węgla jest gazem pod ciśnieniem i właśnie dlatego wymaga piktogramu butli gazowej GHS04 oraz hasła „Uwaga”. Inne piktogramy, na przykład płomień, czaszka, wykrzyknik, działanie żrące czy zagrożenie dla środowiska, odnoszą się do innych klas zagrożeń i nie opisują podstawowego ryzyka w tym przypadku. CO₂ nie jest gazem palnym, więc znak płomienia byłby mylący. Nie jest też klasyfikowany jako substancja silnie toksyczna w sensie ostrej toksyczności, mimo że w dużym stężeniu może być bardzo niebezpieczny, bo wypiera tlen i może doprowadzić do uduszenia. To trochę podchwytliwe, bo zagrożenie fizyczne bywa mniej oczywiste niż chemiczne. Z mojego doświadczenia uczniowie często zapominają też o ryzyku odmrożeń kriogenicznych. Kontakt skóry z bardzo zimnym CO₂ lub elementem instalacji może dać uraz podobny do oparzenia. Dlatego zgodnie z kartą charakterystyki i rozporządzeniem CLP trzeba dobrać oznakowanie do klasy „gaz pod ciśnieniem”, a nie do ogólnego skojarzenia z dwutlenkiem węgla jako gazem używanym np. w napojach czy gaśnicach.