Wskaż szkic poglądowy obrazujący zatarcie powierzchni tocznych.
A.
B.
C.
D.
Pytanie z egzaminu CKE, czerwiec 2019 (arkusz A.06-X-19.06).
Szkic oznaczony jako B przedstawia zatarcie powierzchni tocznych, czyli uszkodzenie powstające wtedy, gdy między współpracującymi elementami zabraknie prawidłowego filmu smarnego. Na takiej powierzchni widać zwykle podłużne smugi, rozmazania metalu, miejscowe przytarcia i ślady jakby materiał został przeciągnięty po bieżni albo wałeczku. To nie jest zwykłe, równomierne zużycie. Przy zatarciu dochodzi do dużego tarcia, wzrostu temperatury, a czasem nawet do miejscowego nadtapiania i przyspawania mikronierówności. W praktyce spotyka się to np. w łożyskach, rolkach, prowadnicach czy elementach przekładni, gdy smar jest źle dobrany, jest go za mało, dostały się zanieczyszczenia albo maszyna pracowała pod za dużym obciążeniem. Moim zdaniem ten typ uszkodzenia warto umieć rozpoznawać od razu, bo dalsza praca urządzenia może szybko skończyć się awarią wału, łożyska lub całego zespołu. Dobra praktyka serwisowa mówi, żeby przy takim objawie nie ograniczać się tylko do wymiany elementu, ale też sprawdzić układ smarowania, temperaturę pracy, pasowanie, osiowość, obciążenie i czystość środka smarnego.
Jeżeli wybrano inny szkic niż B, to najpewniej pomylono zatarcie z innym rodzajem uszkodzenia powierzchni roboczej. To dość częsty błąd, bo na rysunkach poglądowych różne defekty wyglądają podobnie: mogą być kreski, plamy, ubytki albo nierówności. Trzeba jednak patrzeć na mechanizm powstania uszkodzenia, a nie tylko na to, że powierzchnia jest zniszczona. Zatarcie powierzchni tocznych wiąże się głównie z tarciem ślizgowym, przerwaniem warstwy smaru, wzrostem temperatury i przenoszeniem materiału między współpracującymi częściami. Dlatego typowe są smugi, rozmazania, miejscowe przyklejenia i ślady ciągnięte w kierunku ruchu. Rysunki przypominające punktowe wżery, łuszczenie zmęczeniowe, korozję, pęknięcia albo równomierne starcie nie opisują tego samego zjawiska. Wżery często wynikają ze zmęczenia materiału albo korozji, łuszczenie pojawia się po przekroczeniu trwałości zmęczeniowej warstwy wierzchniej, a rysy mogą być skutkiem zanieczyszczeń stałych w smarze. W serwisie maszyn takie rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo inaczej dobiera się działania naprawcze. Przy zatarciu szuka się przede wszystkim problemu ze smarowaniem, temperaturą, przeciążeniem, montażem lub niewłaściwą pracą powierzchni tocznych. Z mojego doświadczenia, samo zapamiętanie obrazka nie wystarcza; lepiej kojarzyć objaw z przyczyną, wtedy łatwiej nie pomylić tego z pittingiem czy zwykłym zużyciem eksploatacyjnym.