Jaką ilość potażu, zawierającego 70% tlenku potasu, należy wprowadzić do zestawu szklarskiego na 100 kg szkła, aby zawartość K₂O w szkle wynosiła 3,5%?
Przykładowe zadanie CKE z 2022 roku: Informator o egzaminie zawodowym - technik technologii szkła (CES.04).
Do zestawu trzeba wprowadzić 5,0 kg potażu. Na 100 kg szkła zawartość K₂O ma wynosić 3,5%, czyli 3,5 kg tlenku potasu. Potaż zawiera 70% K₂O, więc potrzebna masa surowca to 3,5 kg : 0,70 = 5,0 kg.
Mechanizm jest prosty: surowiec nie jest czystym tlenkiem, tylko jego nośnikiem, dlatego trzeba go wziąć więcej niż wynosi potrzebna ilość tlenku. Reszta masy potażu, głównie dwutlenek węgla, ulatnia się podczas topienia i nie przechodzi do szkła.
Reguła do zapamiętania: masa surowca = masa tlenku w szkle podzielona przez udział tego tlenku w surowcu (jako ułamek). Sprawdzenie: 5,0 kg × 0,70 = 3,5 kg K₂O. Tego samego sposobu używa się dla sody, wapienia czy boraksu przy obliczaniu receptury zestawu.
Najczęstszy błąd w tym zadaniu to pomnożenie zamiast podzielenia przez zawartość tlenku. 3,5 kg × 0,70 daje około 2,45 kg - z tak małej ilości potażu szkło dostałoby za mało K₂O. Wartość 3,0 kg również jest za mała, bo zawiera tylko 2,1 kg tlenku potasu, a 1,5 kg - zaledwie nieco ponad 1 kg.
Wynik 7,5 kg bierze się zwykle z pomylenia proporcji lub dodania czegoś „na zapas”. Taka ilość potażu wniosłaby 5,25 kg K₂O, czyli wyraźnie więcej niż zakładane 3,5%, i zmieniła właściwości szkła.
Prawidłowy jest wynik 5,0 kg. Zawsze zacznij od policzenia, ile tlenku potrzeba w gotowym szkle, a potem podziel tę wartość przez jego udział w surowcu. Na koniec sprawdź wynik mnożeniem: masa surowca razy zawartość tlenku musi dać wymaganą masę tlenku.