Który wynik badania kwasowości kiszonej kapusty jest nieprawidłowy, jeżeli wartość pH gotowego wyrobu powinna wynosić 3,5÷4,5?
Prawidłowo wskazana została wartość pH = 3,0 jako nieprawidłowa dla gotowej kiszonej kapusty, jeśli wymagany zakres to 3,5–4,5. Oznacza to, że wyrób jest zbyt kwaśny, czyli fermentacja mlekowa zaszła za daleko lub prowadzona była w nie do końca właściwych warunkach. W typowych normach branżowych dla kiszonek przyjmuje się, że produkt handlowy powinien mieć ustabilizowane pH właśnie mniej więcej w tym przedziale, bo wtedy jest jednocześnie bezpieczny mikrobiologicznie, ale też akceptowalny sensorycznie dla większości konsumentów. Z mojego doświadczenia, jeśli pH spada w okolice 3,0, kapusta zaczyna mieć bardzo ostry, gryzący smak i zapach, a struktura robi się zbyt miękka, czasem nawet lekko rozpadnięta. Technologicznie oznacza to nadmierne zakwaszenie, które może wynikać np. z za długiego czasu fermentacji, zbyt wysokiej zawartości soli tylko na początku, a potem jej wypłukania, albo z niekontrolowanej temperatury (zbyt ciepło przyspiesza fermentację). W praktyce przemysłowej kontrola pH jest jednym z podstawowych elementów kontroli jakości – zapisuje się wyniki w kartach kontroli procesu i na ich podstawie decyduje o zakończeniu fermentacji i przejściu do dalszych etapów, jak pakowanie czy pasteryzacja. Jeżeli podczas badań laboratoryjnych gotowego wyrobu uzyskamy pH 3,0, to zgodnie z dobrą praktyką produkcyjną (GMP) taki produkt może zostać zakwalifikowany jako niezgodny ze specyfikacją zakładową, mimo że z punktu widzenia bezpieczeństwa mikrobiologicznego jest on raczej bezpieczny. Problemem jest jednak jakość handlowa: zbyt intensywna kwaśność, możliwe pogorszenie barwy i konsystencji, a także mniejsza powtarzalność partii. Dlatego właśnie znajomość wymaganego zakresu pH i umiejętność interpretacji wyniku 3,0 jest tak ważna w praktyce kontroli jakości przetworów warzywnych.
Wartości pH 3,5; 4,0 i 4,5 mieszczą się w podanym zakresie 3,5–4,5, więc z punktu widzenia technologii produkcji kiszonej kapusty są prawidłowe dla gotowego wyrobu. Typowy błąd polega na myleniu pojęcia „nieprawidłowy” z „skrajnym, ale jeszcze dopuszczalnym”. Wielu uczniów instynktownie wybiera wartość skrajną z zakresu, czyli 3,5 lub 4,5, myśląc, że skoro jest na granicy, to już jest zła. Tymczasem, jeśli w treści zadania wyraźnie podano, że poprawna wartość pH powinna wynosić 3,5–4,5, to każda liczba z tego przedziału, łącznie z jego końcami, jest akceptowalna zgodnie ze specyfikacją. W technologii żywności przedziały parametrów ustala się po to, żeby uwzględnić naturalne wahania procesu, surowca, temperatury czy aktywności drobnoustrojów fermentacji mlekowej. Produkt o pH 3,5 będzie po prostu bardziej kwaśny niż ten o pH 4,5, ale obydwa mogą być zgodne z normą zakładową i oczekiwaniami rynku. Dla kiszonej kapusty przyjmuje się, że pH poniżej około 4,2–4,0 zapewnia już dobrą stabilność mikrobiologiczną, natomiast wartości bliżej 4,5 mogą być preferowane ze względów smakowych, zwłaszcza jeśli produkt ma być spożywany na surowo, np. jako surówka. Wbrew pozorom, pH 4,5 wcale nie oznacza, że kapusta jest „za mało ukiszona”, jeżeli producent właśnie taką łagodniejszą kiszonkę przewiduje w swojej specyfikacji. Z kolei pH 3,5 nie jest jeszcze nadmiernym zakwaszeniem – to nadal wartość mieszcząca się w bezpiecznym i typowym zakresie dla prawidłowo przeprowadzonej fermentacji. Nieprawidłowością jest dopiero wyjście poza zadany zakres, czyli w dół poniżej 3,5 lub w górę powyżej 4,5. W tym konkretnym pytaniu jedyną wartością wyraźnie poza zakresem jest pH 3,0, co świadczy o nadmiernym zakwaszeniu, a nie o prawidłowym, kontrolowanym przebiegu fermentacji. Zrozumienie, że skrajne wartości zakresu są nadal poprawne, jest kluczowe przy interpretacji wyników badań w laboratorium kontroli jakości.