Makuchy to produkt uboczny powstający
Prawidłowo wskazana odpowiedź odwołuje się do podstawowego etapu technologii przerobu nasion oleistych. Makuchy powstają po mechanicznym wytłoczeniu oleju z nasion, czyli po przejściu surowca przez prasę ślimakową lub inną prasę olejarską. Z technicznego punktu widzenia mamy tu do czynienia z klasyczną operacją jednostkową: rozdrabnianie, ewentualne podsuszanie lub kondycjonowanie nasion, a następnie tłoczenie pod wysokim ciśnieniem. Część ciekła to olej surowy, a część stała, silnie odolejona, to właśnie makuch. Taki produkt uboczny jest typowym surowcem paszowym, szczególnie w żywieniu bydła, trzody czy drobiu – zawiera sporo białka, włókna i resztkowy tłuszcz. W praktyce przemysłowej makuchy z rzepaku, słonecznika czy soi są normalnie uwzględniane w bilansie surowcowym zakładu olejarskiego, planuje się dla nich magazynowanie, transport i dalszą obróbkę (np. rozdrabnianie lub granulację). Moim zdaniem warto zapamiętać, że makuch jest efektem procesu mechanicznego, a nie chemicznego, więc jego struktura jest dość zbita, z widocznymi fragmentami łupin i tkanek nasiennych. W dobrych praktykach produkcyjnych zwraca się uwagę, aby proces tłoczenia był prowadzony w odpowiedniej temperaturze, bo przegrzanie może pogorszyć wartość paszową makuchu (denaturacja białka, ciemnienie, gorsza strawność). W nowocześniejszych liniach część zakładów łączy tłoczenie wstępne z późniejszą ekstrakcją, ale nazwa „makuch” wciąż odnosi się przede wszystkim do produktu po tłoczeniu mechanicznym, a nie po procesach chemicznych. Dla technika to ważne rozróżnienie przy opisie schematów technologicznych i dokumentacji HACCP.
W przetwórstwie nasion oleistych łatwo pomylić poszczególne etapy i produkty uboczne, bo nazwy procesów brzmią dość podobnie, a w schematach technologicznych wszystko dzieje się jedna operacja po drugiej. Makuchy nie powstają jednak ani podczas rafinacji, ani w wyniku samej „modyfikacji oleju”, ani po klasycznej ekstrakcji rozpuszczalnikowej. Kluczowe jest zrozumienie, że makuch jest efektem mechanicznego tłoczenia nasion, a nie późniejszych zabiegów rafinacyjnych czy chemicznych. Rafinacja oleju to etap, w którym oczyszcza się już pozyskany olej surowy: odśluzowanie, odkwaszanie, odbarwianie, odwadnianie, czasem dezodoryzacja. Produktami ubocznymi są tam np. śluzy, mydła, ziemia bieląca nasączona tłuszczem czy kondensaty z dezodoryzacji, ale nie makuchy. To są zupełnie inne frakcje, o innym składzie i zastosowaniu. Podobnie nieprecyzyjne pojęcie „modyfikacja oleju” sugeruje różne zabiegi typu uwodornianie, winteryzacja, interesteryfikacja czy mieszanie olejów. One zmieniają właściwości samego tłuszczu (twardość, temperaturę topnienia, stabilność oksydacyjną), natomiast nie generują produktów stałych z nasion. Tutaj nie ma już nasion, łupin ani bielma, więc nie może powstać makuch. Częste jest też mylenie makuchu z wytłokami lub śrutą poekstrakcyjną. Po ekstrakcji rozpuszczalnikiem (np. heksanem) otrzymuje się tzw. śrutę poekstrakcyjną, a nie klasyczny makuch. Oba produkty są paszowe, ale powstają w innych warunkach procesowych, mają inną zawartość tłuszczu i inną strukturę. Typowy błąd myślowy polega na wrzucaniu wszystkiego, co „zostaje po oleju”, do jednego worka. Z technologicznego punktu widzenia trzeba jednak rozróżniać: makuch = pozostałość po mechanicznym tłoczeniu nasion oleistych; śruta poekstrakcyjna = pozostałość po procesie ekstrakcji rozpuszczalnikiem. To rozróżnienie jest ważne przy projektowaniu linii produkcyjnej, doborze maszyn (prasy vs. ekstraktory) i przy dokumentacji jakościowej, bo każdy z tych produktów ma inną specyfikację i inne wymagania przechowywania.