Najwięcej witaminy A dostarczają po spożyciu
A. wątroba i słonina.
B. wątroba i masło.
C. jabłka i masło.
D. jabłka i słonina.
Pytanie z egzaminu CKE, styczeń 2015 (arkusz T.06-X-15.01).
Odpowiedź „wątroba i masło” jest właściwa, bo oba te produkty są dobrym źródłem witaminy A w formie retinolu, czyli postaci gotowej do wykorzystania przez organizm. Wątroba jest szczególnie bogata w tę witaminę, ponieważ u zwierząt właśnie wątroba pełni funkcję magazynu wielu składników, w tym witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Masło także dostarcza witaminy A, ponieważ pochodzi z tłuszczu mlecznego, a witamina A dobrze „trzyma się” frakcji tłuszczowej. To ważne w praktyce gastronomicznej i dietetycznej: witamina A jest rozpuszczalna w tłuszczach, więc jej przyswajanie poprawia obecność tłuszczu w posiłku. Z mojego doświadczenia najłatwiej zapamiętać zasadę: podroby, jaja, tłuste produkty mleczne i niektóre ryby to konkretne źródła retinolu. W kuchni warto jednak zachować umiar, zwłaszcza przy wątróbce, bo nadmiar witaminy A też nie jest obojętny dla zdrowia. Dobra praktyka żywieniowa polega więc nie tylko na wybieraniu produktów bogatych odżywczo, ale też na rozsądnym porcjowaniu i bilansowaniu jadłospisu.
W tym pytaniu łatwo pomylić dwa różne skojarzenia: „owoc = witaminy” oraz „tłuszcz = witaminy rozpuszczalne w tłuszczach”. Jabłka rzeczywiście są wartościowym produktem, mają błonnik, wodę, trochę witaminy C i składników mineralnych, ale nie są istotnym źródłem witaminy A. Nie każdy owoc dostarcza dużych ilości tej witaminy; dużo więcej prowitaminy A, czyli beta-karotenu, mają na przykład marchew, dynia, jarmuż czy szpinak. Jabłko w zestawieniu z masłem albo słoniną nie tworzy więc pary szczególnie bogatej w witaminę A. Masło wnosi pewną ilość retinolu, ale samo jabłko nie podnosi wyniku znacząco. Słonina natomiast, mimo że jest tłuszczem zwierzęcym, nie jest dobrym źródłem witaminy A. To częsty błąd myślowy: skoro witamina A rozpuszcza się w tłuszczach, to każdy tłuszcz musi jej dużo zawierać. Tak nie jest. Liczy się pochodzenie produktu i to, czy dana tkanka magazynuje tę witaminę. Wątroba jest bardzo zasobna w retinol, bo pełni funkcję magazynującą, dlatego zestaw z wątrobą od razu wypada mocno. Jednak w porównaniu z parą „wątroba i masło”, wariant z wątrobą i słoniną jest słabszy, bo słonina dostarcza głównie tłuszczu i energii, a nie znaczących ilości witaminy A. W żywieniu i gastronomii warto patrzeć nie tylko na ogólną nazwę grupy produktów, ale na realną wartość odżywczą konkretnego surowca. Moim zdaniem to jest jedna z podstawowych umiejętności przy układaniu jadłospisów i ocenianiu potraw.