Podczas zagęszczania kisielu kakaowego zachodzi proces
A. rozkładu proszku kakaowego.
B. koagulacji białka mleka.
C. karmelizacji cukru.
D. kleikowania skrobi.
Pytanie z egzaminu CKE, czerwiec 2019 (arkusz T.06-X-19.06).
W kisielu kakaowym za zagęszczenie odpowiada kleikowanie skrobi, czyli proces pęcznienia ziaren skrobiowych w gorącej cieczy. Skrobia, najczęściej ziemniaczana albo kukurydziana, po ogrzaniu w obecności wody zaczyna chłonąć płyn, ziarna zwiększają objętość, a część amylozy przechodzi do roztworu. Właśnie wtedy masa robi się lepka, gładka i wyraźnie gęstnieje. W praktyce gastronomicznej widać to bardzo dobrze: najpierw mieszanina mleka lub wody, kakao, cukru i skrobi jest rzadka, a po podgrzaniu i krótkim zagotowaniu zmienia się w deser o konsystencji kisielu lub budyniu. Moim zdaniem to jeden z podstawowych procesów, który trzeba kojarzyć w kuchni, bo dotyczy też sosów, zup zagęszczanych zawiesiną skrobiową, budyniów i kremów. Dobra praktyka jest taka, żeby skrobię najpierw rozmieszać w zimnym płynie, bez grudek, a dopiero potem wlać do gorącej masy, stale mieszając. Zbyt słabe ogrzanie nie da pełnego zagęszczenia, a zbyt długie gotowanie może pogorszyć strukturę i smak. Kakao nadaje barwę oraz aromat, cukier słodycz, ale technicznie za konsystencję odpowiada właśnie kleik skrobiowy.
Przy tym pytaniu łatwo pomylić kilka procesów technologicznych, bo wszystkie brzmią dość kuchennie i faktycznie występują w gastronomii. W kisielu kakaowym najważniejsza jest jednak skrobia, a nie białko mleka, cukier czy sam proszek kakaowy. Koagulacja białka mleka polega na ścinaniu się białek pod wpływem temperatury, kwasu albo enzymów. Taki proces kojarzymy raczej z produkcją twarogu, zwarzeniem mleka, przygotowaniem sera lub z niektórymi deserami jajeczno-mlecznymi. W kisielu mleko może być składnikiem, ale jego białka nie tworzą głównej struktury zagęszczającej. Jeśli ktoś wybiera tę odpowiedź, to zwykle kieruje się tym, że deser jest podgrzewany i zawiera mleko, ale to za mało do poprawnego wniosku. Karmelizacja cukru również nie pasuje, bo zachodzi przy znacznie wyższej temperaturze, zwykle około 160°C i wyżej, zwłaszcza gdy cukier ogrzewa się bez dużej ilości wody. W kisielu mamy środowisko wodne, a temperatura gotowania jest bliska 100°C, więc cukier przede wszystkim się rozpuszcza i dosładza produkt, a nie karmelizuje. Rozkład proszku kakaowego też nie jest celem ani typowym zjawiskiem technologicznym podczas przygotowania kisielu. Kakao ma wnieść smak, barwę i aromat, ewentualnie nieco zawiesiny, ale nie buduje lepkości deseru. Z mojego doświadczenia najczęstszy błąd to kojarzenie zagęszczania tylko z ogólnym podgrzewaniem. W technologii żywności trzeba patrzeć, który składnik rzeczywiście zmienia konsystencję. Tutaj robi to skrobia przez kleikowanie: chłonie wodę, pęcznieje i tworzy lepki układ koloidalny. Dlatego w praktyce tak ważne jest dokładne rozprowadzenie skrobi w zimnym płynie i energiczne mieszanie podczas ogrzewania, bo inaczej powstaną grudki i kisiel będzie nierówny, no taki mało profesjonalny.