Sulfonowanie benzenu
Słownik kwalifikacji CHM.02 - Eksploatacja maszyn i urządzeń przemysłu chemicznego
Sulfonowanie benzenu to reakcja, w której atom wodoru w pierścieniu benzenowym zostaje zastąpiony grupą sulfonową -SO₃H. Benzen reaguje ze stężonym kwasem siarkowym(VI) lub z oleum, a produktem jest kwas benzenosulfonowy C₆H₅SO₃H i woda.
Równanie reakcji
[ \mathrm{C_6H_6 + H_2SO_4 \rightleftharpoons C_6H_5SO_3H + H_2O} ]
Z oleum (roztworem SO₃ w kwasie siarkowym) reakcja przebiega szybciej, bo czynnikiem sulfonującym jest sam tritlenek siarki:
[ \mathrm{C_6H_6 + SO_3 \rightarrow C_6H_5SO_3H} ]
Mechanizm
Sulfonowanie to substytucja (podstawienie) elektrofilowa w pierścieniu aromatycznym - tak jak nitrowanie czy chlorowanie benzenu. Elektrofilem jest SO₃ (lub jego protonowana forma). Atakuje on układ elektronów π pierścienia, a następnie od pierścienia odłącza się proton i aromatyczność zostaje odtworzona.
Cechy reakcji
- Jest odwracalna - w obecności wody i rozcieńczonego kwasu, w podwyższonej temperaturze, grupa -SO₃H może zostać usunięta (desulfonowanie). Woda powstająca w reakcji rozcieńcza kwas i ją spowalnia, dlatego stosuje się nadmiar stężonego kwasu lub oleum.
- Jest egzotermiczna - mieszaninę trzeba chłodzić lub kontrolować dozowanie.
- Kwas benzenosulfonowy to mocny kwas, dobrze rozpuszczalny w wodzie.
Instalacja i warunki procesu
W przemyśle sulfonowanie prowadzi się w aparatach zbiornikowych z mieszadłem, z płaszczem grzejnym lub chłodzącym, często z bełkotką. Ważne są:
- kontrola temperatury i stopniowe dozowanie reagentów,
- intensywne mieszanie (benzen i kwas nie mieszają się ze sobą),
- aparatura odporna na stężone kwasy,
- pobieranie próbek do kontroli przebiegu przez kurek probierczy,
- pozostawienie wolnej przestrzeni w aparacie - mieszanina może się pienić, nagrzewać i zwiększać objętość.
Przykład obliczeniowy
Aparat do sulfonowania można napełnić najwyżej w 2/3 pojemności. Ile musi mieć, jeśli znajduje się w nim 200 dm³ reagentów?
[ V = \frac{200\ \text{dm}^3}{2/3} = 300\ \text{dm}^3 ]
Aparat musi mieć co najmniej 300 dm³. Częsty błąd to liczenie ( 200 \cdot \frac{2}{3} \approx 133 ) dm³ albo ( 200 \cdot 2 = 400 ) dm³.
Zastosowanie
Kwasy arylosulfonowe są półproduktami do wytwarzania barwników, leków (sulfonamidów) i środków powierzchniowo czynnych - sulfonowane alkilobenzeny to podstawa wielu detergentów. Historycznie przez stapianie benzenosulfonianu sodu z wodorotlenkiem sodu otrzymywano fenol.
BHP
Stężony kwas siarkowy(VI) i oleum są silnie żrące, a benzen jest łatwopalny i rakotwórczy. Pracuje się w odzieży kwasoodpornej, okularach lub osłonie twarzy, przy sprawnej wentylacji; kwas zawsze dodaje się powoli i z kontrolą temperatury.