Ekstrakcja
Słownik kwalifikacji CHM.03 - Przygotowywanie sprzętu, odczynników chemicznych i próbek do badań analitycznych
Ekstrakcja to metoda rozdzielania i izolowania substancji, w której wybrany składnik mieszaniny (stałej albo ciekłej) przechodzi do rozpuszczalnika, w którym rozpuszcza się lepiej niż pozostałe składniki. Wykorzystuje się różnice w rozpuszczalności - np. jod z roztworu wodnego przechodzi do rozpuszczalnika organicznego, a kofeina z liści herbaty do gorącej wody.
Rodzaje ekstrakcji
| Rodzaj | Na czym polega | Sprzęt |
|---|---|---|
| ciecz-ciecz | składnik przechodzi z jednej cieczy do drugiej, niemieszającej się z nią (np. z wody do eteru) | rozdzielacz (gruszkowy, cylindryczny) |
| ciało stałe-ciecz (ługowanie) | rozpuszczalnik wymywa składnik z próbki stałej | zlewka, kolba, aparat Soxhleta |
| okresowa | jednorazowe zetknięcie faz, potem ich rozdzielenie; można ją powtarzać | rozdzielacz |
| ciągła | świeży rozpuszczalnik krąży przez próbkę automatycznie | aparat Soxhleta |
Ekstrakcja w rozdzielaczu
- Roztwór i rozpuszczalnik ekstrahujący wlewa się do rozdzielacza (najwyżej do ok. 2/3 objętości).
- Rozdzielacz zamyka się korkiem i wytrząsa, co pewien czas odpowietrzając go przez kranik skierowany w bok, z dala od ludzi.
- Rozdzielacz zawiesza się w statywie, zdejmuje korek i czeka, aż warstwy się rozdzielą.
- Dolną warstwę spuszcza się kranikiem, górną wylewa górnym otworem.
Która warstwa jest na dole, zależy od gęstości: chloroform i dichlorometan opadają pod wodę, a eter dietylowy i heksan zostają nad nią.
Aparat Soxhleta
Służy do ciągłej ekstrakcji ciało stałe-ciecz (ługowania). Składa się z kolby z rozpuszczalnikiem, ekstraktora z gilzą z próbką i rurką syfonową oraz chłodnicy zwrotnej. Pary rozpuszczalnika skraplają się w chłodnicy i kapią na próbkę; gdy ekstraktor się napełni, roztwór przelewa się przez rurkę syfonową z powrotem do kolby. Cykl powtarza się wiele razy, a ekstrakt gromadzi się w kolbie. Typowy przykład: oznaczanie tłuszczu w żywności.
Współczynnik podziału
W ekstrakcji ciecz-ciecz substancja rozdziela się między dwie fazy w stałym stosunku stężeń (prawo podziału Nernsta):
[ K = \frac{c_{\text{org}}}{c_{\text{wod}}} ]
Im większe K, tym skuteczniejsza ekstrakcja. Ważna praktyczna reguła: kilka ekstrakcji mniejszymi porcjami rozpuszczalnika daje więcej niż jedna ekstrakcja tą samą łączną objętością.
Dobór rozpuszczalnika
Dobry rozpuszczalnik ekstrakcyjny:
- dobrze rozpuszcza wydzielany składnik, a słabo - zanieczyszczenia,
- przy ekstrakcji ciecz-ciecz nie miesza się z drugą cieczą,
- nie reaguje z substancją,
- łatwo go usunąć (np. odparować), ma możliwie małą toksyczność i palność.
Na egzaminie
- Proces wydzielania składnika z mieszaniny przez rozpuszczenie go w odpowiednim rozpuszczalniku to... - ekstrakcja.
- Urządzenie do ekstrakcji - aparat Soxhleta albo rozdzielacz (zależnie od odpowiedzi).
- Aparat Soxhleta służy do... - ługowania (ekstrakcji ciało stałe-ciecz), a nie do ekstrakcji ciecz-ciecz.
- Jednorazowe wytrząsanie w rozdzielaczu to ekstrakcja okresowa ciecz-ciecz.