Reakcje metali z kwasem azotowym(V)
Słownik kwalifikacji CHM.03 - Przygotowywanie sprzętu, odczynników chemicznych i próbek do badań analitycznych
HNO₃ to kwas azotowy(V) - mocny kwas nieorganiczny o silnych właściwościach utleniających. Z tego powodu w reakcjach z metalami zwykle nie wydziela się wodór, tylko tlenki azotu: ze stężonym kwasem powstaje głównie brunatny NO₂, a z rozcieńczonym - bezbarwny NO.
Co to jest HNO₃
- nazwa: kwas azotowy(V), dawniej kwas azotowy,
- stopień utlenienia azotu: +V,
- w roztworze wodnym całkowicie zdysocjowany: ( \mathrm{HNO_3 \rightarrow H^+ + NO_3^-} ),
- sole to azotany(V), np. ( \mathrm{Cu(NO_3)_2} ), ( \mathrm{AgNO_3} ),
- stężony kwas handlowy to roztwór ok. 65-68%; czysty kwas jest bezbarwny, ale na świetle żółknie, bo częściowo się rozkłada:
[ \mathrm{4\,HNO_3 \rightarrow 4\,NO_2 + O_2 + 2\,H_2O} ]
Dlatego przechowuje się go w butelkach z ciemnego szkła.
Reakcja miedzi ze stężonym HNO₃
[ \mathrm{Cu + 4\,HNO_3 \rightarrow Cu(NO_3)_2 + 2\,NO_2 + 2\,H_2O} ]
Produktem gazowym jest tlenek azotu(IV), NO₂ - brunatny, toksyczny gaz o ostrym zapachu. Roztwór barwi się na niebiesko-zielono od jonów miedzi(II).
Reakcja miedzi z rozcieńczonym HNO₃ (Cu + HNO₃ rozcieńczony)
[ \mathrm{3\,Cu + 8\,HNO_3 \rightarrow 3\,Cu(NO_3)_2 + 2\,NO + 4\,H_2O} ]
Powstaje tlenek azotu(II), NO - gaz bezbarwny, który na powietrzu szybko utlenia się do brunatnego NO₂, więc u wylotu probówki i tak widać brunatne opary.
Dlaczego miedź w ogóle reaguje
Miedź leży w szeregu napięciowym za wodorem, więc z kwasami nieutleniającymi (np. HCl, rozcieńczonym H₂SO₄) nie reaguje. Z HNO₃ reaguje, bo utleniaczem jest tu nie jon H⁺, tylko azot(+V) z jonu azotanowego, który redukuje się do NO₂ albo NO.
Zachowanie innych metali
| Metal | Zachowanie wobec HNO₃ |
|---|---|
| Cu, Ag, Hg | roztwarzają się, wydzielają się tlenki azotu |
| Fe, Al, Cr | w stężonym kwasie ulegają pasywacji - pokrywają się szczelną warstwą tlenku i reakcja ustaje |
| Au, Pt | nie reagują; roztwarza je dopiero woda królewska (mieszanina stężonych HCl i HNO₃ w stosunku objętościowym 3 : 1) |
Pasywacja tłumaczy, dlaczego stężony kwas azotowy można przewozić w zbiornikach ze stali lub aluminium.
Bezpieczeństwo
- HNO₃ jest żrący - powoduje ciężkie oparzenia skóry i oczu; białka barwią się na żółto (reakcja ksantoproteinowa),
- tlenki azotu są toksyczne - reakcje z metalami wykonuje się pod wyciągiem,
- przy rozcieńczaniu wlewa się kwas do wody, nigdy odwrotnie,
- pracuje się w okularach ochronnych, rękawicach i fartuchu.
Co zapamiętać na egzamin
- stężony HNO₃ + Cu → Cu(NO₃)₂ + NO₂ + H₂O,
- rozcieńczony HNO₃ + Cu → Cu(NO₃)₂ + NO + H₂O,
- w reakcjach metali z HNO₃ zwykle nie powstaje wodór,
- HNO₃ działa jako utleniacz, miedź przechodzi na stopień utlenienia +II,
- Fe i Al pasywują się w stężonym kwasie, Au i Pt nie reagują.