Działanie synergistyczne występuje wtedy, gdy dwie lub więcej substancji chemicznych podanych jednocześnie wywołuje efekt silniejszy niż suma efektów każdej z nich działającej osobno. W toksykologii oznacza to najczęściej zwiększenie toksyczności jednej substancji przez drugą.
Istota zjawiska
Jeżeli substancja A działa toksycznie, a substancja B sama może być mało toksyczna lub nietoksyczna, to ich wspólne działanie może spowodować znacznie większe uszkodzenia organizmu niż działanie samej substancji A. Taki efekt określa się jako synergizm.
Przykładowo:
- alkohol może nasilać toksyczne działanie niektórych leków,
- rozpuszczalniki organiczne mogą zwiększać wchłanianie innych toksyn,
- kilka zanieczyszczeń środowiskowych może wspólnie wywołać silniejszy efekt zdrowotny niż każde osobno.
Synergizm a inne typy działania
W pytaniach egzaminacyjnych warto odróżniać synergizm od innych pojęć:
- działanie synergistyczne – substancje wzmacniają swoje działanie,
- działanie antagonistyczne – jedna substancja osłabia lub znosi działanie drugiej,
- działanie niezależne – substancje działają osobno, bez wzajemnego wpływu,
- działanie addytywne – efekt łączny jest równy sumie efektów poszczególnych substancji.
Znaczenie w analizie chemicznej i toksykologii
Znajomość działania synergistycznego jest ważna przy ocenie ryzyka związanego z narażeniem na mieszaniny substancji chemicznych. W praktyce laboratoryjnej i środowiskowej rzadko mamy do czynienia tylko z jedną substancją, dlatego toksyczność mieszaniny może być większa, niż wynikałoby to z analizy pojedynczych składników.
Zapamiętaj
Jeżeli w treści pytania pojawia się informacja, że jedna substancja zwiększa efekt toksyczny drugiej, poprawnym określeniem jest działanie synergistyczne.