Prawo Ampera
Słownik kwalifikacji ELE.08 - Montaż urządzeń dźwigowych
Prawo Ampère'a (prawo przepływu) mówi, że prąd elektryczny wytwarza wokół siebie pole magnetyczne, a natężenie tego pola zależy od natężenia prądu i odległości od przewodu. W ujęciu ogólnym: suma natężenia pola magnetycznego wzdłuż dowolnej zamkniętej linii jest równa prądowi przepływającemu przez powierzchnię ograniczoną tą linią.
Nazwa pochodzi od nazwiska francuskiego fizyka André-Marie Ampère'a - stąd też jednostka natężenia prądu, amper.
Wzór - prawo przepływu
[ \oint \vec{H} \cdot d\vec{l} = \Theta = \sum I ]
- (H) - natężenie pola magnetycznego [A/m],
- (\Theta) - przepływ (siła magnetomotoryczna) [A],
- (\sum I) - suma prądów objętych linią całkowania.
Dla cewki o (z) zwojach, przez którą płynie prąd (I), przepływ wynosi (\Theta = z \cdot I) - stąd jednostka „amperozwój”.
Pole wokół prostoliniowego przewodu
Linie pola tworzą okręgi wokół przewodu. Natężenie i indukcja pola w odległości (r) od długiego, prostego przewodu:
[ H = \frac{I}{2 \pi r} \qquad B = \mu_0 \cdot H = \frac{\mu_0 I}{2 \pi r} ]
gdzie (\mu_0 \approx 4\pi \cdot 10^{-7}\ \text{H/m}) to przenikalność magnetyczna próżni.
Przykład: przez przewód płynie prąd 10 A. Indukcja w odległości 5 cm:
[ B = \frac{4\pi \cdot 10^{-7} \cdot 10}{2\pi \cdot 0{,}05} = 4 \cdot 10^{-5}\ \text{T} = 40\ \mu\text{T} ]
Dwa razy większy prąd daje dwa razy silniejsze pole, a dwa razy większa odległość - dwa razy słabsze.
Kierunek pola - reguła prawej dłoni
Jeśli kciuk prawej dłoni wskazuje kierunek prądu, zgięte palce pokazują kierunek linii pola magnetycznego. Tę samą zależność opisuje reguła śruby prawoskrętnej (Maxwella): śruba wkręcana w kierunku prądu obraca się zgodnie z kierunkiem linii pola.
Siła między przewodami
Z prawem Ampère'a wiąże się też oddziaływanie dwóch równoległych przewodów z prądem: prądy płynące w tę samą stronę przyciągają przewody, a w przeciwne - odpychają. Siła na długości (l) przewodów odległych o (d):
[ F = \frac{\mu_0 \cdot I_1 \cdot I_2 \cdot l}{2 \pi d} ]
Do 2019 roku na tej zależności opierała się definicja ampera. Ma ona znaczenie praktyczne przy zwarciach: duże prądy zwarciowe wywołują siły, które mogą wyginać szyny w rozdzielnicach.
Zastosowania
- mierniki cęgowe - mierzą prąd przez pole magnetyczne wokół przewodu, bez rozcinania obwodu,
- przekładniki prądowe - przewód pierwotny wytwarza pole w rdzeniu przekładnika,
- elektromagnesy, styczniki, przekaźniki - przepływ (z \cdot I) cewki wytwarza pole przyciągające zworę,
- silniki elektryczne - pole uzwojeń wytwarza moment obrotowy.
W miernikach cęgowych prądu przemiennego pole wokół przewodu indukuje napięcie w uzwojeniu cęgów (cęgi pracują jak przekładnik), a w miernikach prądu stałego pole mierzy czujnik Halla. W obu przypadkach punktem wyjścia jest pole magnetyczne wytwarzane przez prąd.
Typowe pomyłki
- Mylenie prawa Ampère'a z prawem Joule'a - to drugie opisuje ciepło wydzielane w przewodniku.
- Mylenie z prawem Faradaya - to opisuje napięcie indukowane przez zmienne pole magnetyczne.
- Odwracanie zależności od odległości - pole słabnie, gdy odległość rośnie.
Na egzaminie
W ELE.08 pytanie dotyczy zasady działania miernika cęgowego mierzącego prąd w przewodzie. Należy je powiązać z polem magnetycznym wytwarzanym przez prąd, czyli z prawem Ampère'a, a nie z prawem Joule'a.